Diwedd y gân yw'r goron

I'r rheiny sydd, fel fi, yn ymddiddori yng ngwleidyddiaeth a hanes Awstralia mae heddiw yn ddiwrnod mawr a dweud y lleiaf.

Ar ôl blynyddoedd o frwydro yn y llysoedd gorfodwyd i'r archif genedlaethol gyhoeddi'r ohebiaeth rhwng Palas Buckingham a'r Llywodraethwr Cyffredinol adeg diswyddo'r Prif Weinidog Llafur Gough Whitlam yn 1975.

Roedd yr archif wedi dadlau mai gohebiaeth breifat oedd y 211 o lythyrau a gyhoeddwyd heddiw. Doedd dim modd eu rhyddhau felly heb gytundeb y Frenhines a doedd hithau neu ei swyddogion ddim yn fodlon rhoi'r caniatâd hwnnw.

I haneswyr roedd y syniad y gallai dogfennau sydd yn greiddiol i hanes gwleidyddol Awstralia gael eu cadw'n ddirgel ar fympwy menyw ym mhendraw'r byd yn sarhaus. Am unwaith, yr haneswyr wnaeth ennill y ddadl.

Nawr, mae'r llythyrau'n ddiddorol ynddyn nhw eu hun ond maen nhw hefyd yn rhybudd pwysig ynghylch y peryglon o gredu'n ormodol ar rym confensiynau mewn gwledydd sydd a'u cyfansoddiadau'n seiliedig ar gyfundrefn Westminster.

Darllen yr erthygl yn llawn Diwedd y gân yw'r goron

ABC ac i ffwrdd â ni

Pe bawn i'n llunio gwyddor wleidyddol ar hyn o bryd fe fyddai'n cychwyn rhywbeth fel hyn.

A am Argyfwng, B am Bregsit, C am Covid ac yn y blaen. Mae'n debyg taw Chwalfa fyddai'r Ch gyda "Duw a'n helpo" yn cynrychioli'r D!

Darllen yr erthygl yn llawn ABC ac i ffwrdd â ni

Blog Vaughan Roderick: Traed Mewn Cyffion

Un o bentrefi bach Sir Benfro yw Trecŵn. Roedd gan y lle reilffordd ar un adeg ond fe gaeodd honno yn y 1930au. Fe barodd yr ysgol y "Barham Memorial School tan 2002 ac os ydy'r lle'n adnabyddus o gwbl mae hynny oherwydd y depo milwrol enfawr oedd arfer sefyll gerllaw.

Un heol sy'n mynd mewn a mas o Drecŵn sef "Barham Road," enw rhyfedd o Seisnigaidd ar heol yng Ngogledd Sir Benfro. Pwy neu beth oedd Barham felly?

Darllen yr erthygl yn llawn Blog Vaughan Roderick: Traed Mewn Cyffion

Asiffeta, General Picton

Mae'r cwestiwn o bwy sy'n haeddu cael ei goffau yn y Gymru fodern yn un sy'n codi ei ben o bryd i gilydd.

Weithiau, mae'n gwneud hynny mewn ffordd bositif megis yn yr ymdrechion diweddar i gynyddu'r nifer o ferched a menywod sydd â chofeb gyhoeddus.

Darllen yr erthygl yn llawn Asiffeta, General Picton

Ynghylch Dominic

Fel mae'n digwydd mae dau o'n nghydnabod yn bobol oedd yn nabod Dominic Cummings pan oedd e'n fachgen bach. Mae un ohonynt, llais cyfarwydd i wrandawyr Radio Cymru, yn perthyn iddo ac roedd y llall, sy'n gyfnither i mi, arfer ei garco yn y ffermdy yna ar gyrion dinas Durham.

Mae darlun y ddwy ohono fe yn rhyfeddol o debyg. Bachgen oedd yn mynnu cael mwy o sylw na'r briodferch mewn priodasau teuluol oedd e, yn ôl y llais cyfarwydd, tra bod fy nghyfnither yn barnu ei fod yn ystyfnig fel mul ac yn ddigon parod i strancio er mwyn cael sylw.

Darllen yr erthygl yn llawn Ynghylch Dominic

Peidiwch â marw o anwybodaeth

Rhywbryd yn yr 1980au cynnar fe ddaeth ffrind mawr i fy rhieni yn ôl i Gymru am y tro olaf i ffarwelio â'i deulu a'i gyfeillion.

Gŵr yn ei bedwardegau o Gastell Nedd oedd e ac roedd yn gwasanaethu'r lleiaf o'r rhai hyn fel offeiriad yn un o ardaloedd mwyaf difreintiedig Washington DC.

Darllen yr erthygl yn llawn Peidiwch â marw o anwybodaeth

Cymru, Lloegr a Llanrwst

Dyma gwestiwn i chi. Pryd ychwanegwyd y llythyren J i'r wyddor Gymraeg?

Doedd hi ddim yna pan oeddwn i'n grwt, rwy'n siŵr o hynny. Mae hi yna nawr. Rwy'n sicr o hynny hefyd. Mae hi yng nghân yr wyddor ar Cyw ac ewch chi ddim yn fwy swyddogol na hynny.

Darllen yr erthygl yn llawn Cymru, Lloegr a Llanrwst

Poni welwch chwi hynt

Pan benderfynodd Edward I gael gwared ar y ddraenen yn ystlys orllewinol Lloegr unwaith ac am byth bu'n rhai i'w luoedd dorri ffordd filltir o led trwy goedwigoedd y gogledd.

Coedwigodd Clwyd, nid mynyddoedd Eryri, oedd wrth wraidd cadernid Gwynedd. Yn y berfeddwlad yr oedd hi'n cael ei hamddiffyn, nid ar y ffin.

Darllen yr erthygl yn llawn Poni welwch chwi hynt

Ymchwilen yn ei ben

Ar ddiwedd hyn oll fe fydd 'na ymchwiliad. Gallwn fod yn saff o hynny, ond mae pa ffurf y bydd ar yr ymchwiliad hwnnw a sawl ymchwiliad y bydd 'na yn gwestiynau o bwys a does dim rheswm i ni beidio â dechrau eu trafod nawr.

Mae 'na sawl fath o ymchwiliad yn bosib. Gellid sefydlu Comisiwn Brenhinol, er enghraifft, ond mae'r rheiny allan o ffasiwn ar hyn o bryd yn y DU, er bod rhannau eraill o'r Gymanwlad yn dal i'w defnyddio nhw.

Darllen yr erthygl yn llawn Ymchwilen yn ei ben

Dacw ti yn eistedd

Mae 'na aderyn du i bob brân neu felly maen nhw'n ei ddweud ond gyda chwmwl o frain yn crawcian o'n cwmpas mae adar duon yn teimlo'n brin iawn rhywsut.

Des i ar draws un ddoe.

Darllen yr erthygl yn llawn Dacw ti yn eistedd