BBC Cymru Fyw

Teyrngedau i un o artistiaid 'mwyaf a phwysicaf' Cymru

Published
image copyrightEvan Dobson
image captionJohn Meirion Morris yn 2013 gyda'i gerflun o'r casglwr llyfrau Bob Owen

Mae teyrngedau wedi eu rhoi i un o gerflunwyr amlycaf Cymru, John Meirion Morris, fu farw yn 84 oed.

Mae'r cerflunydd o Lanuwchllyn, ger Y Bala yn gyfrifol am sawl penddelw sy'n anfarwoli rhai o ffigyrau diwylliannol amlycaf Cymru, yn cynnwys Saunders Lewis, Waldo, Dr Gwynfor Evans, Gerallt Lloyd Owen a Ray Gravell.

Fe ddyluniodd hefyd gofeb efydd anferth i goffa boddi Tryweryn yn y gobaith o'i gosod ar lan Llyn Celyn, ond oherwydd problemau ariannu, er ymgyrch gyhoeddus, ni chafodd y cynllun ei wireddu.

Yn 2001 fe dderbyniodd Wobr Glyndŵr am ei gyfraniad aruthrol i fyd y celfyddydau yng Nghymru.

image copyrightGwefan John Meirion Morris
image captionCerflun John Meirion Morris o Saunders Lewis

Cafodd John Meirion Morris ei eni yn Llanuwchllyn lle roedd ei rieni yn berchen ar siop, ac fe astudiodd yng Ngholeg Celf Lerpwl rhwng 1956 a 1960.

Wedi cyfnod yn gweithio fel athro celf yn Llanidloes, cafodd ei swydd ddarlithio cyntaf yn Leamington Spa.

Aeth ymlaen i ddarlithio ym Mhrifysgol Kumasi yn Ghana ac ym Mhrifysgol Lerpwl cyn treulio rhai blynyddoedd yn ddarlithydd ym Mhrifysgol Aberystwyth.

image copyrightLlyfrgell Genedlaethol Cymru
image captionModel o'r cerflun roedd John Meirion Morris yn awyddus i weld ar lan Llyn Celyn i gofio boddi Tryweryn

Dychwelodd i Lanuwchllyn yn 1977, gan ganolbwyntio ar ei waith celf, a "bwriadu dylunio cerrig beddau am gyfnod" yn ôl ei ferch, Iola Edwards.

Aeth yn ôl i ddarlithio, ym Mhrifysgol Bangor y tro hwn, cyn ymddeol tua dechrau'r 1990au a chanolbwyntio unwaith eto ar ei waith celf, er ei fod "wedi cerflunio ar hyd y blynyddoedd".

Bu sawl arddangosfa ar draws Cymru a cafodd model o Gofeb Tryweryn ei arddangos am dair blynedd yn Llysgenhadaeth Prydain yn Efrog Newydd.

Mae'r gofeb ar ffurf aderyn ac fe ddisgrifiodd John Meirion Morris blu'r adenydd "fel rhesi o bennau'n canu, a hyd yn oed yn gweiddi, yn union fel pe baent yn protestio". Roedd y ddelwedd, meddai, "yn mynegi ein sefyllfa wantan ni fel Cymry i warchod ein gwlad".

image copyrightGwefan John Meirion Morris
image captionDarn 'Blodeuwedd' John Meirion Morris

'Tawelwch a myfyrdod mewnol'

"Byddai'r delweddau a'r symbolau yn dod iddo wrth fyfyrio," meddai Iola Edwards, sydd hefyd yn artist ac wedi trafod Cofeb Tryweryn gyda disgyblion yn ardal Y Bala.

"Er nad oedd yn grefyddol yn yr ystyr draddodiadol, roedd yn grediniol fod tawelwch a myfyrdod mewnol yn rhoi ysbrydoliaeth fawr iddo.

"Roedd o'n gweld grymoedd yn y gwaith cynnar Celtaidd ac yn ngherfluniau gwaith Affricanaidd.

"Ei gredo oedd: 'Teyrnas nefoedd o'ch mewn chwi y mae'."

image copyrightGwefan John Meirion Morris

'Dwylo John fel camera'

"Ym marwolaeth John Meirion collodd Cymru un o'i hartistiaid mwyaf a phwysicaf," meddai un o'i ffrindiau, y dramodydd a'r llenor Aled Jones Williams. "Meddai ar weledigaeth hollol unigryw.

"Gweledigaeth wedi ei seilio ar ei ddirnadaeth ef o'r byd Celtaidd ydoedd, yr ysgrifennodd amdani yn ei lyfr pwysig Y Weledigaeth Geltaidd.

"Y mae rhywbeth elfennol iawn am ei weithiau, yn drybola o gyntefigrwydd, hen waed, peth trais, a'r creiddiol-hanfodol; a'r cwbl wedi eu cyflwyno a phrydferthwch meistr ar ei grefft.

image copyrightGwefan John Meirion Morris
image caption'Presenoldeb' gan John Meirion Morris

"Cofier hefyd am y penddelwau o enwogion ein gwlad. Dwylo John fel camera yn cyflwyno portread cysact, ond yn bwysicach na'r tebygrwydd ei allu i ddal rhywsut hanfod yr unigolyn. Efallai mai'r penddelwau fydd ei wir waddol yn y man.

"Ei air mawr oedd 'presenoldeb'. A dyna sy'n tasgu o'i holl weithiau: yn eu gwydd meddienir yr un sy'n edrych arnynt gan eu presenoldeb nerthol a bywiol. Ond y presenoldeb mwyaf oedd John ei hun: John, mawr ei ddynoliaeth, hael ei ddyngarwch."

Mae John Meirion Morris, yn gadael gwraig, Gwawr, eu merch, Iola a'u mab, Alwyn. Mae'r cerflun 'Pieta' yn cofio mab arall, Dylan, a fu farw o diwmor ar yr ymennydd yn 2002.

Pynciau Cysylltiedig

  • Celfyddydau
  • Bala
  • Diwylliant Cymru

Straeon perthnasol

  • Tryweryn: Adfywio cynlluniau am gerflun coffa?