Covid-19: Sut bod Ceredigion wedi osgoi'r gwaethaf?

Cei Newydd Image copyright Getty Images
Image caption Saith o bobl sydd wedi marw yng Ngheredigion gyda coronafeirws hyd yma

Mae profiad Ceredigion o ddelio gyda coronafeirws wedi denu tipyn o sylw yn ystod y pythefnos diwethaf.

Dyma'r sir sydd â'r gyfradd isaf ond un o farwolaethau Covid-19 drwy Gymru a Lloegr.

Eisoes mae ymdrechion y cyngor lleol - a sefydlodd system ei hun i olrhain achosion - wedi derbyn canmoliaeth.

Ond mae cyfraddau isel y rhanbarth o'r haint yn deillio o "gyfuniad" o ffactorau, yn ôl swyddogion iechyd cyhoeddus.

Mae BBC Cymru wedi cynnal dadansoddiad manwl o'r data sydd ar gael, gan ganolbwyntio ar safle Ceredigion mewn perthynas â ffactorau risg hysbys ar gyfer lledaeniad Covid-19.

Beth yw'r ffigyrau diweddaraf?

Edrychwch ar fap o Gymru yn ôl awdurdod lleol, ac mae Ceredigion wir yn sefyll allan o ran nifer yr achosion o'r clefyd sydd wedi'u cadarnhau.

Yno maen nhw'n dal i fod mewn ffigyrau dwbl, tra bod pob sir arall wedi gorfod ymdopi â channoedd ar gannoedd.

A does dim modd egluro hyn trwy ddiffyg profion, yn ôl Dr Eleri Davies o Iechyd Cyhoeddus Cymru.

O ystyried y boblogaeth, nid yw cyfraddau profi "wedi bod yn sylweddol is nag ar gyfer awdurdodau lleol eraill", meddai. Ac - yn bwysig - mae canran y samplau sy'n dod yn ôl gyda chanlyniad positif yn "isel iawn" yng Ngheredigion - tua 3%.

A yw'n ymwneud â daearyddiaeth?

Mae bod yn sir arfordirol yng nghanol Cymru - ymhell o ganolbwynt cynnar yr epidemig yn ne-ddwyrain Cymru - yn sicr wedi bod yn fantais, meddai arbenigwyr.

"Maen nhw i'r gorllewin wrth gwrs o'r ardaloedd mwya' trefol yng Nghymru - ac roedd yr ardaloedd rheini wedi'u heffeithio fwy wrth i'r cyfyngiadau symud ddod i mewn," eglurodd Dr Davies.

"Dwi'n credu bod y daearyddiaeth yn help - y siawns o ledaeniad yn cael ei leihau oherwydd ei bod yn ardal wledig hefyd."

Yn gyffredinol mae rhannau mwy poblog y wlad wedi profi cyfraddau uwch o'r afiechyd.

Dim ond Powys sydd â llai o bobl fesul cilomedr sgwâr na Ceredigion - er bod ganddo fwy o achosion a marwolaethau.

"Mae Ceredigion o leiaf yn rhannol wedi'i amddiffyn gan ei ddaearyddiaeth," cytunodd yr Athro Rhys Jones o Brifysgol Aberystwyth.

"Yn gynta' mae Ceredigion yn weddol anghysbell, sy'n ffactor pwysig iawn - yn golygu bod ymlediad y feirws yma wedi bod yn arafach i ddechrau.

"A hefyd wrth gwrs ry'n ni'n ymwybodol bod y feirws yn ymledu drwy gysylltiad â phobl - ac felly os ydy pobl yn byw bellach bant o'i gilydd, yna mae hynny yn mynd i arafu'r ymlediad."

Mae'r Athro Jones yn rhan o brosiect yn adran Daearyddiaeth Ddynol y brifysgol sydd wedi bod yn ymchwilio i ledaeniad y feirws drwy Ewrop.

Daeth yr astudiaeth i'r casgliad bod y DU yn sefyll allan o'i chymharu â gwledydd eraill o ystyried i ba raddau y mae'r afiechyd wedi gallu effeithio'n ddifrifol ar bron i bob ardal - gyda Cheredigion yn "un o'r ychydig eithriadau".

"Wrth i ni edrych ar wledydd eraill ry'n ni'n nodi bod y feirws wedi cael ei gaethiwo mewn rhai ardaloedd ychydig bach yn fwy na'r profiad ym Mhrydain.

"A falle bod e'n wendid o ran ymateb Prydain yn enwedig yn y cyfnod cynnar - a falle dyle fod ymdrechion wedi bod ychydig bach yn gynt i geisio creu y cyfnod clo."

Beth am lefelau amddifadedd ac afiechyd?

Ymysg y ffactorau risg eraill sydd wedi'u dangos i ddylanwadu ar ymlediad Covid-19 a difrifoldeb ei effaith mae lefelau tlodi.

Er bod gan Ceredigion bocedi o amddifadedd, mae ystadegau'n dangos ei fod ymhlith y rhannau mwyaf cefnog o'r wlad.

Ac mae ffigyrau o 2016 yn awgrymu bod canran y boblogaeth sy'n dioddef o gyflyrau hir dymor all eu gwneud yn fwy bregus fel asthma, COPD a diabetes ychydig yn is na llawer o weddill Cymru hefyd.

Awgrymodd astudiaeth Iechyd Cyhoeddus Cymru fod 6.5% o boblogaeth Ceredigion yn byw gyda diabetes, er enghraifft, o gymharu ag 8.6% ym Mlaenau Gwent.

Faint o farwolaethau sydd wedi bod mewn cartrefi gofal?

Ceredigion sydd â'r gyfradd isaf o farwolaethau mewn cartrefi gofal fesul bob o le mewn cartref o'r fath ledled Cymru - sef 0.04%.

Mewn gwirionedd, hyd yma dim ond un farwolaeth y mae Ceredigion wedi'i chofnodi mewn cartref gofal, o ganlyniad i Covid-19.

Cymharwch hynny â Phowys, lle mae dros hanner y marwolaethau wedi bod mewn cartrefi gofal, yn ôl ffigyrau'r ONS.

Mae clystyrau o coronafeirws mewn cartrefi gofal wedi cael effaith nodedig ar nifer yr achosion a marwolaethau mewn ardaloedd eraill hefyd fel Caerdydd ac Abertawe.

Mae Cyngor Sir Ceredigion wedi derbyn cydnabyddiaeth am gyflwyno system cwarantîn ar gyfer cartrefi gofal ddyddiau cyn y cyfnod cloi cenedlaethol - sy'n golygu na chaniatawyd unrhyw ymwelwyr.

Beth arall wnaeth y cyngor?

Sefydlodd ei system profi ac olrhain ei hun yn nyddiau cynnar y pandemig - ac fe wnaeth Iechyd Cyhoeddus Cymru gydnabod fod hynny wedi cyfrannu at atal achosion newydd yn y sir.

"Fe gafodd y system profi ac olrhain ei chadw i fynd drwy'r pandemig yng Ngheredigon. Felly mae hynny wedi golygu bod bob achos wedi cael ei ddilyn i fyny yn fanwl iawn yno," meddai Dr Eleri Davies.

"Mae'r awdurdod lleol yn cyflogi nifer fawr o'r boblogaeth yng Ngheredigion a buon nhw'n olrhain achosion yn dibynnu ar symptomau yn ogystal â'r sawl oedd wedi derbyn prawf positif.

"Rwy'n meddwl bod y gwaith maen nhw wedi'i wneud wedi cyfrannu at y ffigyrau da iawn sydd gyda nhw yng Ngheredigion."

Byddai'n cymryd tan 1 Mehefin i Lywodraeth Cymru gyflwyno ei strategaeth Profi, Olrhain, Amddiffyn ei hun ar draws gweddill y wlad.

Fe gafodd safleoedd carafanau a gwersylla anogaeth i gau gan y cyngor cyn cyfarwyddiadau'r llywodraeth hefyd.

A threfnwyd ymdrechion i gyflenwi bwyd a nwyddau hanfodol i bobl a oedd yn gorfod hunan-ynysu am resymau meddygol yn lleol, er mwyn osgoi dod â'r feirws i mewn o rannau eraill o Gymru.

Dywedodd prif weithredwr y cyngor, Eifion Evans, wrth BBC Cymru Fyw yn ddiweddar ei bod yn llawer rhy gynnar i fod yn hunanfodlon, ac y gallai'r sefyllfa newid dros nos pe bai'r haint yn cydio.

Image caption Mae'r ffaith bod Ceredigion yn weddol anghysbell yn ffactor bwysig iawn, medd yr Athro Rhys Jones

Ond mae'r Athro Rhys Jones o Brifysgol Aberystwyth yn cytuno bod gweithredoedd lleol wedi cael dylanwad.

"Yn sicr galle rhywun gael yr argraff bod daearyddiaeth yn esbonio popeth - ond mae'n rhaid i ni edrych ar ymateb y cyngor," meddai.

"Yn sicr fe wnaethon nhw ymateb ychydig bach yn gynt ac mewn ffordd 'chydig bach yn fwy rhagweithiol na rhai cynghorau eraill a dyle ni fod yn falch iawn o hynny."

Pan ofynnwyd iddi a ddylid siarad am Geredigion fel stori lwyddiant, dywedodd Dr Davies bod 'na "nifer o resymau pam fod ffigyrau Ceredigion fel y maen nhw".

"I ddweud y gwir mae Cymru gyfan wedi bod yn dda iawn yn dilyn y cymhellion a'r canllawiau a chadw pellter.

"Felly dwi ddim yn credu bydd angen i ni edrych ar Geredigion yn wahanol iawn ond maen nhw wedi 'neud yn dda - mae Cymru gyfan wedi 'neud yn dda iawn dwi'n credu."

Straeon perthnasol