Sut oedd y Cymry'n dathlu'r Pasg ers talwm?

Mae hi'n Basg ac yn unol â'r traddodiad mi fydd wyau siocled yn addurno silffoedd tai ledled Cymru.

Ond un traddodiad yn unig yw hwnnw ymysg llawer roedd y Cymry'n eu dathlu adeg y Pasg ers talwm.

wyau lliwgar

Gŵyl Gristnogol

Traddodiadau sy'n adlewyrchu'r ffaith mai gŵyl Gristnogol yw cyfnod y Pasg yw'r rhan fwyaf ohonynt.

Bu'n draddodiad ar Ddydd Gwener y Groglith i hongian brwynen ar wal y tŷ a cherdded i'r eglwys yn droednoeth er mwyn osgoi ymyrryd neu styrbio'r tir.

Dros benwythnos y Pasg wedyn roedd y plant yn creu 'gwely Crist' sef casglu brwyn o'r afon leol a'u plygu i greu delw neu fodel o ddyn. Byddai hwnnw wedyn yn cael ei osod ar groes bren a'i roi i'w orwedd mewn cae.

I ddathlu atgyfodiad Crist, ar fore Llun y Pasg, roedd hi'n arferiad gan rai pobl i ddringo mynydd neu fryn go uchel y noson cynt ac aros yno i weld y wawr yn torri. Byddai rhai hyd yn oed yn dawnsio ac yn gwneud tin dros ben deirgwaith ar doriad y wawr.

Roedd eraill yn cario bwced o ddŵr i'r copa er mwyn adlewyrchu golau'r haul a chael mwy o werth o'r goleuni.

Y wawr Image copyright Wiki
Image caption Byddai gweld y wawr yn torri ar fore Llun y Pasg yn arbennig (os na fydd hi'n bwrw...!)

Cefndir Paganaidd

Ond mae i ddathliadau'r Pasg lawer o draddodiadau nad oes ganddynt ddim oll i'w wneud â Christnogaeth.

Daw'r cyfeiriad at gwningod ac wyau lliwgar o draddodiadau paganaidd sy'n cynrychioli bywyd a dechreuad newydd. Mae'r defnydd o wyau wedi ei gysylltu â'r Pasg ers canrifoedd a'u bod yn wreiddiol yn cael eu paentio â lliwiau llachar fel symbol o oleuni'r gwanwyn.

Roedd rasus rhowlio wyau Pasg yn cael eu cynnal a'r wyau yn cael eu rhoi fel anrheg i ffrindiau a theulu. Ganrifoedd yn ôl, mewn tai mawr, roedd gweision a morynion yn derbyn wyau yn anrhegion.

Un o'r traddodiadau Cymreig difyrraf, a oedd hefyd yn cael ei gynnal mewn rhai llefydd yn Iwerddon yn yr 1700au, oedd 'yfed bragod'. Ar noswyl Llun y Pasg neu ar y dydd Mawrth wedyn byddai merch ifanc yn gwisgo math o goron ar ei phen wedi ei gwneud o glai neu grochenwaith.

Roedd pigau'r goron ar ffurf cwpanau a'r rheiny wedi eu llenwi â bragod, diod wedi ei wneud drwy fragu cwrw gyda mêl neu berlysiau. Rhwng pob 'cwpan' roedd cannwyll. Y gamp oedd i fechgyn lleol yfed y bragod heb iddyn nhw na'r ferch gael eu llosgi gan fflam y gannwyll.

Yn y cyfnod cyn i siopa droi'n weithgaredd hamdden, pryd roedd cael dillad newydd yn achlysur mawr, roedd y Cymry'n cadw eu gwisgoedd newydd tan fore Sul y Pasg a'u gwisgo am y tro cyntaf i fynd i'r eglwys. Ac ar ddydd Iau Cablyd fe fyddai'r merched yn cael gwneud eu gwalltiau a byddai'r dynion yn cael twtio eu mwstash neu farf!

siafio barf
Image caption Rhaid i bawb edrych ar eu gorau

Clapio wyau

Dros y canrifoedd mae'r traddodiadau yma i gyd bron wedi diflannu ond yn ddiweddar, ym Môn, atgyfodwyd un hen draddodiad o'r enw 'clapio wyau'. Mae'n draddodiad sy'n adlewyrchu cyfnod o newyn a chardod yng Nghymru pryd oedd pobl yn mynd ar ofyn eraill am fwyd neu'n byw 'ar y plwy'.

Byddai'r plant yn mynd o amgylch y ffermydd lleol, yn curo ar y drws ac yn ysgwyd 'clapwyr' (teclyn pren yn gwneud sŵn 'clap-clap-clap') ac yn adrodd rhigwm bach tebyg i hwn:

"Clap, clap, gofyn ŵy

Geneth fychan (neu fachgen bychan) ar y plwy"

Gyda lwc byddai'r drws yn agor a'r perchennog yn holi, "A phlant bach pwy ydach chi?". Ar ôl cael yr ateb byddai gŵr neu wraig y tŷ yn rhoi ŵy yr un i'r plant. Ar ôl casglu llond basged fe fyddai'r wyau yn cael eu cludo adref ac yn cael eu gosod yn ôl oed y plant, ar ddresel y cartref.

Nid oes modd chwarae darnau sain a fideo ar eich dyfais
Plant Carreglefn a'r cylch yn atgyfodi'r hen draddodiad o glapio wyau

Byddai nifer fawr o wyau'n cael eu casglu gan rai. Yn ôl Joseph Hughes o Fiwmaris yn 1880, mewn recordiad ohono gan yr Amgueddfa Genedlaethol yn 1959:

"Bydda amball un wedi bod dipyn yn haerllug a wedi bod wrthi'n o galad ar hyd yr wythnos. Fydda ganddo fo chwech ugian. Dwi'n cofio gofyn i frawd fy ngwraig, 'Fuost ti'n clapio Wil?', 'Wel do', medda fo. 'Faint o hwyl ges ti?', 'O ches i mond cant a hannar'."

Gobeithio y byddwch chi yr un mor lwcus eleni! Pasg Hapus!

Hefyd o ddiddordeb:

Pynciau Cysylltiedig