Cofnodi hanes ysbyty milwyr Gwlad Pwyl yn Wrecsam

Ysbyty Bwylaidd Llannerch Banna Image copyright Barbara Platt
Image caption Fe gaeodd yr ysbyty 17 mlynedd yn ôl

Hanes hen ysbyty ar gyfer milwyr wedi'r Ail Ryfel Byd a ddaeth yn wersyll i'r gymuned Bwylaidd yw testun arddangosfa dairieithog sy'n agor yn Amgueddfa Wrecsam ddydd Llun.

Rhan o ysbyty milwrol Americanaidd oedd adeiladau'r ysbyty ym mhentref Llannerch Banna yn wreiddiol, ond wedi ymadawiad yr Americanwyr ar ddiwedd y rhyfel fe ddaeth yn gartref i Bwyliaid a gyrhaeddodd yn 1946 wedi taith hir ac anodd ar draws cyfandir Ewrop ar ôl brwydro yn erbyn y Natsïaid a Byddin Goch yr Undeb Sofietaidd.

Roedd ar agor tan 2002, ac yn ei anterth, roedd yna dros 2,000 o gleifion a staff yno.

Dywedodd curadur yr arddangosfa, Jonathon Gammond ei fod yn le "unigryw, fel rhyw wlad hud a lledrith Bwylaidd" oedd yn cynnwys sinema, capel a chlwb hamdden.

Image copyright Barbara Platt

"Roedd fel pentref o fewn pentref... er roedd yn gymuned gaeëdig, doedd dim mur o'i chwmpas... roedd yna lawer o briodasau [ag aelodau'r gymuned leol] yn y cyfnod cynnar."

Serch hynny, mae'n dweud mai "prin iawn" oedd y sylw ym mhapurau lleol y cyfnod i'r ffaith bod Pwyliaid wedi cyrraedd Llannerch Banna.

Cafodd yr arddangosfa Gymraeg, Saesneg a Phwyleg ei chreu gyda chymorth cyn-drigolion y gwersyll, ac mae yna fwriad i drefnu aduniad o gyn-aelodau staff a theuluoedd ym mis Mai.

Mae'n cynnwys hanesion llafar ynghyd â detholiad o ffilmiau sine gafodd eu recordio yn y 1960au gan fachgen yn ei arddegau, Andy Bereza a gafodd ei fagu yn y gwersyll gan fod ei dad yn feddyg yno.

Image copyright Henryk Matuszak
Image caption Roedd y gwersyll "fel pentref o fewn pentref" i'r gymuned Bwylaidd

Mae'r safle, medd Jonathon Gammond, wedi cael ei ddisgrifio fel "Gwlad Pwyl o'r cyfnod cyn y rhyfel yng nghanol Cymru" - cyn i Gomiwyniddaeth newid ei chymeriad.

Mae rhannau o'r safle wedi eu hailddatblygu ers 2002, ac mae yna ymgyrch i warchod yr adeiladau sy'n dal i sefyll, gan gynnwys y clybiau cymdeithasol gwreiddiol.

"Pe byddai'r adeiladau'n cael eu dymchwel fe fydden ni'n colli cyfle i'w gwarchod ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol a chyflwyno hanesion y cleifion a'r staff yno," meddai arweinydd yr ymgyrch, Claire Lewis - merch nyrs oedd yn gweithio yna rhwng y 1970au a'r 1990au.

"Fe fyddai'n colli cyfle i ddathlu'n hetifeddiaeth Gymreig a Phwylaidd a rhan gogledd Cymru yn yr Ail Ryfel Byd."

Image copyright Henryk Matuszak

Yn ôl Mr Gammond fe allai'r arddangosfa, sy'n para tan 22 Mehefin, apelio at Bwyliaid sydd wedi ymgartrefu yn yr ardal wedi i Wlad Pwyl ymuno âr Undeb Ewropeaidd yn 2004.

"Ar hyn o bryd, mae'n amhosib osgoi ein perthynas ag Ewrop... Mae hwn yn esiampl ddiddorol o sut mae hanes cenedlaethol, rhyngwladol a lleol y clymu â'i gilydd ar un safle, sy'n eitha' unigryw yma yn Wrecsam.

"Mae ei syniadau ynghylch hunaniaeth... sut 'dach chi'n llwyddo mewn gwlad wahanol; sut 'dach chi'n derbyn mewnfudwyr; sut 'dach chi fel mewnfudwr yn dod ymlaen â'r bobl leol... mae yna gymaint o themâu sy'n atseinio heddiw."

Image copyright Michal Mazurek

Pynciau Cysylltiedig