Enwi'r bysedd yn Gymraeg

Rhigymau cyfri bysedd

'Modryb y fawd', 'bys yr uwd', 'yr hirfys...' - ydych chi'n cofio'r enwau yma i ddisgrifio'r bysedd ar eich dwylo?

Mae'r awdur Mari Gwilym yn poeni ein bod ni'n colli'r hen rigymau a phenillion traddodiadol, ac roedd hi'n trafod ei phryderon ar raglen Aled Hughes ar BBC Radio Cymru fore Mawrth.

Rhoddodd Mari un dehongliad o'r bennill am fysedd y llaw: "Modryb y fawd, bys yr uwd, hirfys, corfys a'r bys bach druan gŵr, dorrodd ei ben wrth gario dŵr."

"'Bys yr uwd' [wrth y fawd] oherwydd honna oedden nhw'n defnyddio i grafu'r uwd o waelod y bowlen gan eu bod nhw mor dlawd."

Image caption Mari Gwilym, sy'n teimlo'n angerddol dros gadw'r traddodiadau llafar

Dywedodd Mari: "Nes i gysylltu efo'r Amgueddfa Werin, a 'nath Dr Robin Gwyndaf ddweud wrtha'i eu bod nhw wedi croniclo 11,000 o benillion ar y llaw yn Sain Ffagan.

"Os oes 'na gymaint a hynny gennym ni yng Nghymru, ai ni yw'r wlad efo'r mwyafrif o rigymau llaw a chyfri'r bysedd? Achos mae o'n reit anhygoel.

"Dim jyst hwyl ydyn nhw [y rhigymau], ond maen nhw'n arf, i fondio. I mi maen nhw mor bwysig, ac os 'da ni'n colli rhain a ninnau efo 11,000 ohonyn nhw, gwae ni."

Mae llawer o wahanol enghreifftiau eraill o rigymau am y llaw, yn amrywio o ardal i ardal, gydag un o ardal Llandeilo yn darllen: 'Bys Bowtyn, Twm Sgotyn, Lloyd Harris, Charles Dafis a Stiwart Bach y cwmni.'

Nid oes modd chwarae darnau sain a fideo ar eich dyfais
Mari Gwilym sy'n trafod enwau bysedd ar raglen Aled Hughes

Fe gysylltodd nifer o'r gwrandawyr â rhaglen Aled Hughes gyda rhigymau am fysedd, a dyma ddetholiad ohonyn nhw:

"Modryb y fawd, bys yr uwd, Wil pen sgubor, Jac yr ogor a Joni Wyn Bach." - Pam Phillips

"Modryb y fawd, bys yr uwd, Wil bobws, bolia babws a Robin bach." - Un o Sir Feirionnydd, meddai Cefyn Williams sy'n byw yng Nghynwyd.

"Modryb y fawd, bys yr uwd, pen y gogwr, Dic y peipar a Robin co' bach." - Olwen Jones o Ddinas Mawddwy: "Dysgom hon adra' yn naturiol ac yn Ysgol Talsarnau yn y 50au a 60au'r ganrif ddiwethaf."

"Bawd mawr, bys yr uwd, Robin Gogwr, Wil y cripiwr a Jerico béch yn byta siwgwr." - Gwenda Roberts, Llwyngwril, Sir Feirionnydd.

"Bawd fawr, bys yr uwd, Robin gogor, Wil y pobwr, Bach y nyth." - Ann Thomas

Un ychydig bach yn wahanol gan Beryl George o Boncath, ac mae'n ei ddweud bron bob dydd wrth ei hwyrion: "Bys bach yn mynd i'r farced, Bys bach yn aros gartre, Bys bach yn cael tato rhost, Bys arall ddim yn cael tamaid a bys bach yn gweiddi wi wi wi a rhedeg bob cam gartred."

"Bowden, Gwas y fowden, Ibi Obal, Gwas y stabal, a'r bys bach druan gŵr, a dorrodd ei ben wrth gario dŵr." - Trefor o Lanuwchllyn.

"'Be nawn ni heddiw?' medda'r fawd,

'Mynd i'r mynydd,' medda bys yr uwd,

'Be nawn ni fanno?' medda hirfys,

'Dwgyd defaid,' medda bys nesa',

'Ond! Be 'sa rhywun yn gweled ni?'

'Cuddiad dan lechan,' medda'r bys bychan!!!"

Lowri gyda'i hatgofion o ddal llaw Nain Morfa gan adrodd y bennill yma.

"Modryb y fawd, bys yr uwd, gwas y stabal, Libi ladal a bys bach wedi torri ei ben wrth gario dŵr i Nain." - Dilys Roberts o Ruthun.

"'Awn i'r mynydd,' medda'r fawd,

'Be wnawn ni'n fano?' medda bys yr uwd,

'Awn i ddwyn defaid,' medda'r hirfys.

'Beth tasa' rhywun yn dal ni?' medda'r llechfys,

'Llechu dan lechan,' medda'r bys bychan."

- Ifan Jones o Abererch.

"Bys Bwstyn, Twm Llwglyd, Long Harris, Jac Dafis a Billy Bach." - Magdel Davies, Capel Seion.

"Bys Bwstyn, Twm Siwgryn, Long Harris, Lloyd Dafis, Wil Bach." - Eleri ger Castell Newydd Emlyn.