Dim ffydd mewn crefydd

stormus Image copyright Getty Images
Image caption Beth yw'r atebion mewn byd mor stormus?

Mae 2016 wedi bod yn flwyddyn o newid mawr. Mae 'na ansicrwydd ynglŷn â dyfodol ein perthynas gyda'r Undeb Ewropeaidd. Parhau mae sefyllfa miliynau o fewnfudwyr a ffoaduriaid sy'n dal i ffoi y gwrthdaro yn Syria. A tybed beth fydd polisïau Donald Trump pan fydd yn olynu Barack Obama yn y Tŷ Gwyn?

Fel rhan o'r ymateb i'r ansicrwydd yma bydd cangen Gymreig o Gymdeithas y Dyneiddwyr yn cael ei sefydlu ar 30 Tachwedd.

Y gwyddonydd, Dr Iolo ap Gwynn sy'n dadlau bod angen rhywbeth tu hwnt i'r credoau traddodiadol i oroesi...


All neb wadu nad ydym yn byw mewn cyfnod cythryblus, peryglus hyd yn oed. Daeth datblygiadau technolegol i ganiatáu trafodaeth syniadau i ymledu yn gyflym. Gall y byd gwleidyddiol newid dros nos, a bod yn wahanol eto y diwrnod wedyn.

Ymddangosodd gair newydd, sef 'ôl-wirionedd' (post-truth), i ddisgrifio syniadaeth nad sy'n seiliedig ar wirionedd ffeithiol ond, yn hytrach, ar emosiwn. Llwyddodd 'gwasg y gwter' i greu ymdeimlad gwrth-fewnfudwyr drwy ail-adrodd y neges fod problem yn bod.

Roedd ymgyrch dros adael yr Undeb Ewropeaidd bron yn llwyr seiliedig ar gelwyddau a gwrthod tystiolaeth yr 'arbenigwyr' y byddai trafferthion economaidd petai'r Deyrnas Gyfunol yn gadael yr UE.

Mae'n enghraifft berffaith o beth all digwydd pan fo afreswm ôl-wirionedd yn gorchfygu rheswm, a diwylliant o ymwrthod â thystiolaeth resymegol ffeithiol yn gorchfygu. Yn goron ar y cyfan, cyhoeddodd Theresa May mai ei duw oedd yn cynnig arweiniad iddi ar sut i ddelio â mater 'Brexit'.

Image caption Mae Theresa May yn cyfaddef bod ei ffydd yn ei helpu fel Prif Weinidog

Dyfeisio duwiau

Wrth i'r boblogaeth ymledu o'r crud dynol yn Affrica i weddill y blaned esblygodd amrywiaeth o gredoau, er mwyn cynnig atebion i gwestiynau am eu bodolaeth. Dyfeisiwyd duwiau oedd yn creu neu reoli'r elfennau o'n cwmpas; duwiau y daran a'r storm, rhyfel a dyfroedd, ac yn y blaen. Roedd gan y Celtiaid, yr Eifftiaid, Groegwyr a'r Rhufeiniaid dduwiau gwahanol.

Gyda thyfiant y boblogaeth ac esblygiad diwylliannau dinesig yn y Dwyrain Canol, daeth y syniad o gael un duw i egluro popeth. Hyn, yn rhannol, oherwydd datblygu'r gair ysgrifenedig ar gyfer cofnodi a chyfathrebu. Daeth yn arfer cyffredin credu rhywbeth os oedd wedi ei ysgrifennu ar garreg, tabled o glai, memrwn neu bapur.

Ail-adrodd syniad neu grêd ddigon o weithiau, a daw pobl i gredu'r syniadaeth a atgynhyrchwyd fel y gwirionedd. Dim gwahaniaeth, mewn egwyddor, rhwng hyn a beth wnaeth 'wasg y gwter' yn ddiweddar. Dyna sail crefyddau un-dduwiaeth y Dwyrain Canol. Ac mae May yn disgwyl cael arweiniad o'r fersiwn Anglicanaidd o'r cyfeiriad dychmygol hwnnw!

Dyfodol y blaned

Dim ond wrth i'r dull gwyddonol o ddatrys anwybodaeth ddatblygu y daeth gwell dealltwriath o'n hamgylchfyd. Pethau fel bod y byd yn grwn, y ddaear yn cylchynu'r haul a'r lleuad yn cylchynu'r ddaear; mai un o filiynau o sêr mewn galaeth yw'r haul; ac un galaeth mewn miliynau yw honno. Dangosodd Darwin a Wallace, yn yr 1850au, mai drwy broses o esblygiad y datblygodd bywyd ar y blaned - gan gynnwys ni ein hunain.

Image copyright London Stereoscopic Photographic Company
Image caption Roedd y Cymro, Alfred Russel-Wallace, ymhlith y cyntaf i ddatblygu damcaniaeth esblygiad

Mae pob ymchwil ers hynny wedi cefnogi'r syniad. O ganlyniad i'r dull gwyddonol o ymchwilio a chwestiynu popeth, daethom i ddeall cymaint ag a wyddom am y bydysawd. Er hynny, mae rhai (megis llawer o gefnogwyr Trump) yn ymwrthod â hyn ac yn dal i gredu mewn eglurhad seiliedig ar y syniadau a ddyfeiswyd yn y Dwyrain Canol ganrifoedd yn ôl. Maen nhw'n gwadu hefyd fod gweithgareddau dynol yn andwyol i hinsawdd ein planed. Beth yw rhain ond syniadau 'ôl-wirionedd'?

Os oes dyfodol i ni ar y blaned, allwn ni ddim fforddio bellach ddibynnu ar gredoau ôl-wirionedd. Hyn, mewn difrif, sy'n diffinio Dyneiddiaeth. Sef, fod yn ofynnol i ni gwestiynu pob crêd ar sail dealltwriaeth wyddonol o'r bydysawd. Os nad yw'n ateb y gofynion hyn, dylid ei wrthod.

Image copyright Humanist.Org
Image caption Dr Iolo ap Gwynn

Gwrthod dylanwadau crefyddol

Mae'n hanfodol fod plant yn dysgu cwestiynu popeth ac nid cael eu bwydo, fel gwirioneddau, yr hyn sy'n ddim amgen na straeon tylwyth teg. Mae gwasgaru a meithrin syniadau am arall-fyd(oedd) a duwdod(au) dychmygol i egluro pethau bellach yn anghyfrifol.

Mae gwyddoniaeth yn dangos yn glir fod yr holl boblogaeth ddynol yn deillio o'r un gwraidd ac y bydd yn rhaid i ni ddelio â ffeithiau a dysgu cyd-fyw yn well os ydym i oroesi.

Dengys pob arolwg bellach mai lleifafrif sy'n dilyn yr hen gredoau. Mae Cymdeithas y Dyneiddwyr yn ymgyrchu yn erbyn dylanwadau crefyddol ar fyd addysg a gwleidyddiaeth, yn cynnig cyfleoedd i drafod a dod i ddeall ein byd yn ogystal â chynnig cymorth i deuluoedd drefnu dathliadau di-grefydd addas ar gyfer dechrau a diwedd oes, yn ogystal â phriodasau. Dylai hyn fod o gymorth ymarferol i lawer yn y byd cythryblus hwn.