Cartrefi llyfrau Cymru

Published

Mae gan Gymru draddodiad hir o lenyddiaeth, ac wrth gwrs, mae angen llefydd pwrpasol i'w gwarchod. Mae yna bryder fod nifer o'n llyfrgelloedd yn cau, ond mae yna dal nifer fawr ohonyn nhw yng Nghymru - rhai ychydig yn wahanol i'w gilydd:

image copyrightCasgliad y Werin Cymru
image captionDyma Lyfrgell Canolog Caerdydd yn yr Aes tua 1907. Cafodd ei agor yn swyddogol ar 31 Mai 1882, gydag estyniad yn cael ei agor yn 1896. Ers 2009, mae'r Llyfrgell Ganolog ar ochr arall yr Aes, mewn adeilad modern, lliwgar. Bellach, mae'r Hen Lyfrgell yn gartref i amgueddfa Stori Caerdydd a chanolfan Gymraeg newydd.
image copyrightGladstones.library.org
image captionWedi iddo ymddeol o'r byd gwleidyddol, aeth y cyn Brif Weinidog, William Ewart Gladstone, ati i sefydlu'r Llyfrgell hardd hon ym Mhenarlâg, Sir y Fflint yn 1902. Symudodd 32,000 o lyfrau o'i gartref dri chwarter milltir i'r llyfrgell ar gert llaw. Bellach, mae'r llyfrgell yn gartref i 250,000 o lyfrau ac erthyglau amrywiol. Eleni, enillodd blác sy'n ei dynodi fel Adeilad Hanesyddol Mwyaf Arbennig Cymru mewn pleidlais gyhoeddus arbennig.
image copyrightCasgliad y Werin Cymru
image captionCafodd Llyfrgell Rydd Y Drenewydd ei hadeiladu yn 1902 gan Frank Hearn Shayler o'r Amwythig. Roedd un adain ohoni i goffáu Robert Owen, brodor o'r dref a fu'n ymladd dros amodau ac addysg gwell i weithwyr.
image captionMae Llyfrgell Cathays, Caerdydd yn un o dair llyfrgell Carnegie yn y brifddinas, sef llyfrgelloedd gafodd eu hariannu gan y gŵr busnes a'r dyngarwr Andrew Carnegie. Rhwng 1883 ac 1929, cafodd 2,509 llyfrgell eu hagor ledled y byd - 14 ohonyn nhw yng Nghymru. Er mwyn i'r gymuned dderbyn y llyfrgell, roedd rhaid iddi ddangos ymrwymiad a chefnogaeth ariannol.
image captionWrth gwrs, 'does dim rhaid i lyfrgell fod mewn adeilad addurnedig, mawreddog, fel mae'r 'llyfrgell' cymunedol yma yn Llanfihangel y Pwll, Bro Morgannwg, yn ei brofi. Aeth y pentref ati i droi hen flwch ffôn yn lle i gyfnewid llyfrau - cafodd cymunedau Brynberian - Sir Benfro, Coed-y-Paen - Torfaen, a Phenycae - Wrecsam hefyd yr un syniad.
image copyrightCasgliad y Werin Cymru
image captionRoedd sefydliadau gweithwyr yn rhan bwysig iawn o nifer o gymunedol glofaol cymoedd y de, ddechrau'r ugeinfed ganrif. Cafodd Sefydliad y Gweithwyr Oakdale ei adeiladu yn 1917, fel lle i weithwyr pwll glo Oakdale gael mynd i gymdeithasu a hamddena gyda'u teuluoedd. Roedd yr ystafell ddarllen yma yn lle pwysig iawn i gael dod i ddarllen papurau newydd, neu lyfr o'r llyfrgell helaeth.
image copyrightCasgliad y Werin Cymru
image captionCafodd Llyfrgell Rydd Llandudno, ar Stryd Mostyn, ei hagor gan yr Arglwydd Mostyn ar 13 Medi 1910. Yn y seremoni, dywedodd Mr Ernest Bone, Cadeirydd Cyngor y Dref, nad oedd tref yn gallu cwrdd ag anghenion ei thrigolion, os nad oedd ganddi lyfrgell. Mae dal i gael ei defnyddio fel llyfrgell hyd heddiw.
image copyrightMac Evans
image captionYn 1911, cafodd Darllenfa Rydd Dolgellau ei hadeiladu. Dros y blynyddoedd, dirywiodd gyflwr yr adeilad, felly aeth cwmni pensaernïol lleol ati i'w atgyweirio ar ran Cyngor Tref Dolgellau, gan gwblhau'r gwaith ym mis Mawrth 2014.
image copyrightCasgliad y Werin Cymru
image captionCafodd Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, ei sefydlu gan Siarter Frenhinol yn 1907. Bu dadlau chwyrn ynglŷn â ble i adeiladu'r llyfrgell genedlaethol, gyda nifer yn credu mai yng Nghaerdydd y dylai fod. Addawodd Syr John Williams y byddai'n cyfrannu ei gasgliad cyfan o lawysgrifau i'r llyfrgell, ar yr amod mai yn Aberystwyth y byddai'n cael ei sefydlu. O ganlyniad, derbyniodd y Llyfrgell tua 1,200 llawysgrif ganddo, gan gynnwys Llyfr Gwyn Rhydderch, Llyfr Taliesin a Llyfr Du Caerfyrddin, fel rhan o gasgliad Peniarth.