Cymry ar ben y byd

Everest
Image caption Copa'r byd: Everest

Mae'n edrych fel gwesty arferol yng nghesail Eryri, ond mae Gwesty Penygwryd ger Capel Curig wedi chwarae rhan flaenllaw yn un o gampau mwya'r ugeinfed ganrif. Yma y daeth y criw dethol o ddringwyr yn 1952 i baratoi cyn yr ymgais lwyddiannus i goncro mynydd mwya'r byd - Everest.

I nodi'r cysylltiad Cymreig,mae cyfrol newydd 'The Pen Y Gwryd Hotel: Tales From The Smoke Room' (Gwasg Gomer) yn hel atgofion am gyfnod Syr Edmund Hillary a'i gyd-ddringwyr yng Nghymru cyn iddyn nhw deithio i Nepal.

Dyma i chi gipolwg Cymru Fyw ar gysylltiadau Cymreig mynydd mwya'r byd:


Camau cyntaf

Eryri oedd man cychwyn yr ymgyrch lwyddiannus i ddringo Everest yn mis Mai 1953.

Am chwe mis rhwng 1952 a 1953 daeth y tîm i fyw yng Ngwesty Pen-y-Gwryd yng nghesail yr Wyddfa, a cafodd sawl dathliad ei gynnal yno dros y blynyddoedd canlynol.

Yn addurno'r waliau yn y bar ym Mhen-y-gwryd mae lluniau a chreiriau o'r daith i ben Everest ac ar y to yn un o'r 'stafelloedd mae llofnodion y dringwyr yn dyst o'u hymweliadau ag Eryri.

Image caption Camau cyntaf: Yng Ngwesty Pen-y-Gwryd ger Capel Curig y cafodd y daith i gopa Everest ei chynllunio

Roedd osgo heglog, hir Edmund Hillary yn ddigon cyfarwydd yn ein mynyddoedd, ac weithiau mi fyddai'n dringo'r Wyddfa efo Cymro lleol fu efo fo ar y cyrch enwog, y meddyg ymenydd Charles Evans, a ddaeth yn ddiweddarach, fel Syr Charles, yn brifathro ar Goleg Prifysgol Cymru, Bangor.

Esgyniad Hillary o Seland Newydd (uchod ail o'r chwith) a Sherpa Tenzing Norgay o Nepal oedd un o uchafbwyntiau'r ganrif.

Ecsgliwsif!

Gohebydd papur newydd y Times ar y daith oedd James Morris, sy'n fwy adnabyddus i ni heddiw fel yr awdures enwog Jan Morris o Lanystumdwy. Hi oedd yn gyfrifol am gyhoeddi i'r byd fod y criw wedi llwyddo i gyrraedd y copa am y tro cyntaf erioed.

Image caption Y tîm a chriw ffimio'r BBC yn dringo yn Eryri yn ystod eu haduniad cyntaf yn 1963

Roedd merch perchennog gwesty Pen-y-gwryd, Jane Pullee, yn 10 oed pan glywodd fod Hillary a Tenzing wedi cyrraedd y copa.

Daeth hi a'i theulu yn gyfarwydd iawn â Hunt, Hillary, Tenzing a gweddill y criw aeth ar y daith fawr i goncro Everest.

Dywedodd mewn cyfweliad yn 2003, ar achlysur hanner can mlwyddiant yr orchest, bod ei theulu wedi bod ar bigau'r drain tra'n disgwyl am newyddion am hynt y daith wedi i dîm Hillary ymadael â Chymru.

Image caption Y newyddiadurwr James Morris (ail o'r chwith) yn llongyfarch Hillary ar ei gamp

"Am hanner nos, 1 Mehefin 1953, canodd y ffôn gyda'r Times yn galw i ddweud eu bod wedi cyflawni'r dasg," meddai.

"Cododd fy nhad bawb o'u gwelyau, gan ddweud y byddai'n eu lluchio allan os na fyddent yn codi!"

Mi gawson nhw siampên i ddathlu. Ynghyd â'r lluniau a'r dogfennau sy'n adrodd yr hanes yn y gwesty mae rhaff gafodd ei defnyddio gan Hillary a Tenzing, a'r gwpan haearn y buont yn yfed ohonni.

"Dyma gartref dringo ym Mhrydain - cafodd Clwb y Mynyddwyr ei ffurfio yn y bar," meddai Ms Pullee.

Tra'n aros yn Eryri bu'r tîm yn profi'r cyfarpar dringo - yr esgidau a'r cyflenwad ocsigen - am dri mis.

Image caption Y dringwyr llwyddiannus yn cael eu croesawu fel arwyr yn 1953

Cymru ac Everest

  • Cafodd y mynydd ei enwi, yn groes i'w ddymuniad, ar ôl y tirfesurydd y Cyrnol Syr George Everest o Grucywel ym Mhowys.
  • Roedd Charles Bruce o Aberpennar ymhlith y dringwyr cyntaf i drafod y posibilrwydd o ddringo'r mynydd ac ef oedd arweinydd cais Mallory ac Irvine yn 1922.
  • Cwm yw enw rhan orllewinol y mynydd fel teyrnged i gymoedd Eryri.
  • Roedd Irvine, partner Mallory, yn hanu o Gynwyd ger y Bala - mae ei gorff ar y mynydd byth.
  • Eric Jones o Dremadog oedd trydydd aelod y tîm a ddringodd Everest yn 1978, pan aeth Messner a Habler i'r copa heb ocsigen. Fe wnaeth y cwmni teledu Cymreig HTV ffilmio'r daith.
  • Caradog Jones oedd y Cymro cyntaf i gyrraedd y copa.

Y Ddraig Goch a diffyg ocsigen

Bu'r Cymro Charles Evans, dirprwy arweinydd y tîm, yn agos at gyrraedd y copa gyntaf. Bu bron iddo fo a'i bartner Tom Bourdillon gyrraedd top y byd ar yr ymgais gyntaf.

Ond pan roedden nhw lai na chanllath o'r copa bu raid iddyn nhw droi'n ôl oherwydd nam ar y cyfarpar ocsigen. Oni bai am hynny, Cymro fyddai wedi bod y cyntaf i'r copa!

Ddeuddydd yn ddiweddarach ar 29 Mai 1953 cyrhaeddodd Hillary a Tenzing y brig, gan ennill y clod. Aeth Hillary ymlaen i greu ymddiriedolaeth i helpu pobl Nepal, a cafodd ysbytai, ysgolion a phontydd eu codi yno.

Roedd yn rhaid disgwyl bron i union 42 o flynyddoedd tan i'r Cymro cyntaf gyrraedd y copa. Mi gyflawnodd Caradog Jones o Bontrhydfendigaid yr orchwyl honno ar 23 Mai 1995. Roedd o'n 33 oed, yr un oed a Syr Edmund Hillary pan gymrodd ei gamau hanesyddol i ben y byd.

Ddeuddeg mlynedd yn ddiweddarach Tori James o Sir Benfro oedd y Gymraes gynta' i gyrraedd y copa.

Image caption Tori James yn hedfan y Ddraig Goch ar fynydd mwya'r byd

'The Penygwryd Hotel: Tales From The Smoke Room' gan Rob Goodfellow, Jonathan Copeland, Peter O'Neill (Gwasg Gomer)

Hefyd ar y BBC