Cadw Cymraeg y glannau yn fyw

Cyhoeddwyd
Ffynhonnell y llun, Rondo
Disgrifiad o’r llun, Mae Bedwyr Rees wedi bod yn crwydro glannau Cymru yn y gyfres deledu 'Arfordir Cymru'

Rydyn ni mewn perygl o "golli adnabod ar ein hunain" os na wnawn ni warchod enwau llefydd ardaloedd glan môr Cymru, meddai'r cyflwynydd Bedwyr Rees.

Bydd cyflwynydd y gyfres 'Arfordir Cymru' ar S4C yn siarad am enwau lleol yr arfordir yng nghynhadledd Mynyddoedd Pawb ddydd Sadwrn, 23 Ebrill yng Nglan-llyn ger y Bala.

Yma mae Bedwyr yn sôn wrth Cymru Fyw am bwysigrwydd traddodiad morwrol cyfoethog Cymru a chyfrifoldeb pob un ohonon ni i gofnodi'r hanes sydd ynghlwm wrth enwau lleol y glannau - cyn ei bod hi'n rhy hwyr.

Halen yn y gwaed

Mae yna ymfalchïo mawr yn etifeddiaeth wledig Cymru a bri ar y bywyd cefn gwlad ond dyw'r un pwyslais ddim yn cael ei roi ar ein traddodiad morwrol cyfoethog.

Mae gan Gymru bron i 1700 o filltiroedd o arfordir godidog. Hyd at ganol y ganrif ddiwethaf, fe fuasai trigolion gwrywaidd y glannau yn fwy cyfarwydd â Newfoundland, Auckland a Hamburg na'r pentrefi cefn gwlad cyfagos iddynt yng Nghymru.

Ffynhonnell y llun, S4C

Byddai'r plant yn mynd i'r môr yn 13 oed, gan amlaf dan ofal capten lleol. Dyna ddechrau ar fywyd sy'n swnio'n rhamantus i ni heddiw ond oedd mewn gwirionedd yn enbyd o beryglus.

Roedd y merched hefyd yn ymwneud â'r môr - yn trwsio rhwydi, yn halltu pysgod neu'n gofalu am systemau telegram. Gyda halen yn llifo trwy waed y gymdeithas gyfan, roedd hi'n annatod fod dylanwad y môr ar ddywediadau'r bobl a'r enwau yr oeddynt yn eu bathu ar nodweddion eu milltir sgwâr.

'Bygythiad' i'n glannau

Erbyn heddiw, man chwarae ydy glannau'r wlad, yn union fel y mynyddoedd.

Daw hynny â bygythiadau yn ei sgil. Cafodd Mynyddoedd Pawb ei sefydlu er mwyn bwydro i ddiogelu a chadw enwau, iaith a llên gwerin yr uchelderau. Rydw i'n cydymdeimlo'n llwyr. Sawl gwaith wrth grwydro'r arfordir, rydw i wedi clywed rhywun yn dweud: "Hwn a hwn fyddai wedi gwybod enw fan'na, ond mae o wedi marw."

Ffynhonnell y llun, Rondo
Disgrifiad o’r llun, Bedwyr yn sgwrsio gydag Ernest Evans ar Ynys Enlli

Wrth i gyfansoddiad cymdeithas newid, mae enwau Saesneg yn codi ar hyd y glannau i ddisodli'r enwau blaenorol. Mae enwau lleoedd yn gofnod o bobl, o hanes ac o dirwedd. Yn aml, yr enw ydy'r unig ddarn o dystiolaeth o weithgaredd y gorffennol sydd yn aros. Wrth golli'r rhain, rydyn ni'n colli adnabod arnon ni ein hunain. Tydw i ddim yn ieithydd, ond rydw i'n gwybod yn reddfol fod hynny yn fy mrifo i'r byw.

Ewch i sgwrsio

Fe fuaswn i'n annog pawb i fynd allan i sgwrsio gyda thrigolion hŷn eu cymdeithas. Mae hanes llafar yn eithriadol o bwysig.

Gwelais arwydd mewn archfarchnad unwaith yn hysbysbu rhyw fargeinion: "Once they're gone, they're gone." Mae'r un peth yn wir am ein henwau a'n llên gwerin.

Peidwch ag oedi, a phwy a ŵyr na chewch eich synnu wrth grwydro arfordir Cymru. Rydw i'n cofio eistedd ar ben Carn Llidi yn Sir Benfro a syllu ar yr olygfa. Fe wnes i (a finnau'n Fonwysyn rhonc) droi at y criw fel hyn, "'Dw i'n mynd i ddeud rwbath ofnadwy rwan hogia. Ma fan'ma yn well na Sir Fôn."

Wrth lwc, doedd y camera ddim yn cofnodi ar y pryd!

Hefyd gan y BBC