Beth yw 'Mwynder Maldwyn'?

Yr olygfa tuag at fynydd Corndon o Gastell Maldwyn Image copyright Cyngor Sir Powys
Image caption Yr olygfa tuag at fynydd Corndon o Gastell Maldwyn

Celwydd noeth, cysyniad sentimental neu rhan annatod o gymeriad y bobl a thirwedd y fro?

Mae BBC Cymru Fyw wedi gofyn i rai o bobl ardal Eisteddfod Genedlaethol 2015 i esbonio beth mae 'Mwynder Maldwyn' yn ei olygu iddyn nhw.

Mary Steele (un o olygyddion papur lleol Plu'r Gweunydd)

Mae'n wir fod yna fwynder i'w weld yn nhirwedd yr hen sir - bryniau a dolydd toreithiog, dyffrynnoedd llydain, hardd dros ddarn o dir sy'n ymestyn ar draws Cymru gyfan.

Ond a yw hi'n wir fod y 'mwynder' hwnnw wedi treiddio i gymeriad pobl Maldwyn neu ai syniad rhamantaidd, diystyr yw hwn?

Mae'n wir fod y bobl gynhenid, y Cymry Cymraeg a'r di-Gymraeg, yn meddu ar elfen gyffredin - maen nhw'n bobl addfwyn, ddi-ffỳs a hamddenol, ond efallai mai natur wasgaredig y boblogaeth sy'n gyfrifol am hynny. Maen nhw'n bobl heddychlon sydd wedi cael eu bendithio â chael byw mewn cefn gwlad gogoneddus o hardd a thawel, felly pa ryfedd eu bod yn bobl fodlon eu byd?

Ni chlywch chi bobl Maldwyn eu hunain yn sôn am y 'mwynder' hwn sydd i fod yn rhan o'u cymeriad. Rhywbeth y mae pobl o'r tu allan yn sylwi arno ydy o. Mae'r beirdd diweddar hyd yn oed yn sôn am yr ardal hon fel 'Gwlad y Mwynder', gan awgrymu ein bod yn bobl hamddenol ac ara' deg, a bod dod i Faldwyn fel camu'n ôl i ryw orffennol pell mewn arall fyd!

Dewch draw i Feifod felly i fwynhau'r Eisteddfod ac efallai y cewch chithau gipolwg, yma a thraw, ar yr elfen anodd ei diffinio honno sydd, medden nhw, yn rhan ohonom!

Dafydd Morgan Lewis (bardd ac awdur)

Am hanner awr wedi unarddeg ddydd Sadwrn cyntaf yr Eisteddfod, yn y Babell Lên fe fydd Ysgol Uwchradd Caereinion yn cyflwyno 'Mwrdwr Maldwyn'. Yr hyn a gawn fydd hanes rhai o'r llofruddiaethau erchyll a gyflawnwyd yn y sir tros y canrifoedd. Mae yna awgrym clir yn nheitl y cyflwyniad nad yw pobl Maldwyn mor fwyn â hynny wedi'r cwbl.

Image caption Dafydd Morgan Lewis

Yn wir, mae llawer ohonom wedi cael llond bol ar yr yr holl siarad sentimental am ein mwynder honedig, boed hynny'n gyfeiriad at y tirwedd neu'r bobl.

A dweud y gwir mae 'mwynder' yn un o'r geiriau hynny sy'n dal y sir yn ei hôl. Gair sy'n ddihangfa rhag realiti y presennol. Mae'n derm adweithiol, ceidwadol ac anwleidyddol. Awgryma mai dymuniad pobl yr ardal yw rhyw arafwch disymud, digyfnewid. Yn sicr mae'r arafwch clên hwn yn gwbl andwyol i ddyfodol y Gymraeg yn y cylch.

Ond, mae'r mwynder bondigrybwyll hwn yn gelwydd noeth a dweud y gwir. Rydyn ni yn gallu ffraeo cystal â neb, yn arbennig ynglŷn â'r pethau hynny sy'n cynnig newid ac yn debyg o fod yn llesol i ni. Y pethau yr ydym yn llwyddo i ffraeo waethaf yn eu cylch ar hyn o bryd yw melinau gwynt a sicrhau Ysgol Uwchradd Ddwyieithog yn ardal y Steddfod (mae hon yn ffrae sydd wedi bod yn corddi ym mro Caereinion ers tros 20 mlynedd).

Ond heb addysg Gymraeg ac heb felinau gwynt i hybu'r economi (ond os medrwch chi gynnig rhywbeth arall, gwnewch hynny) ni fydd dyfodol i'r Gymraeg yn yr ardal hon.

Mi fydd yma harddwch, tawelwch a mwynder wrth gwrs. Gyda llaw, mae'r pethau hyn i'w cael ym mhob mynwent trwy'r wlad. Mi fyddwn ni hefyd yn parhau i ffraeo fel pawb arall. Ond yn anffodus, mae'n ymddangos mai trwy gyfrwng y Saesneg y byddwn ni'n gwneud hynny.

Huw Jones (swyddog gweithredol sirol Undeb Amaethwyr Cymru)

Yn y lle cyntaf, mae 'mwynder Maldwyn' yn cyfeirio at y tirwedd - y bryniau gwyrddion, y gwastadeddau hardd a'r cymoedd llydan gydag enwau hudolus a hyfryd megis 'Cwm Nant yr Eira'. Dyma gefn gwlad ar ei orau.

Ond mae tirwedd yn creu cymeriadau lle mae yna hiwmor a gwreiddioldeb, lle mae yna agosatrwydd a gonestrwydd. Mae yna hefyd falchder o ddiwylliant a thraddodiadau ac o barhad y dreftadaeth Gymreig. Rhywsut mae yna ymdeimlad o berthyn i ardal a chymdogaeth; elfen gref o hunaniaeth, a beth sy'n gwbwl unigryw yw'r dafodiaith sydd mor nodweddiadol o'r sir.

O sôn am ddiwylliant, rhaid nodi mai dyma gadarnle traddodiad y Plygain, a daw i'r cof gampau aelwydydd megis Penllys a Bro Ddyfi.

Beryl Vaughan (cadeirydd Pwyllgor Gwaith Eisteddfod Maldwyn a'r Gororau)

Image copyright Mike Dean (Eye Imagery)
Image caption Beryl Vaughan

Mae Mwynder Maldwyn yn y tirwedd o fy nghwmpas - yn fryniau a mynyddoedd heb fod yn uchel a llyfnder y tir. Mae yma dirwedd yn newid o fod yn hollol wastad i fod yn fryncyn perffaith a golygfeydd amrywiol a phrydferth.

Mae'r mwynder hefyd yn y bobl. Er i mi ddod i Faldwyn i fyw o Feirion, cefais fy nerbyn i'r gymdeithas heb ddim trafferth ac ymdoddi i'r bywyd cefn gwlad sydd yma efo gweithgareddau amrywiol a chymdeithas glos a meddylgar.

Lle delfrydol i fyw ynddo yw Cwm Nant yr Eira yng nghanol y Mwynder - a Plu'r Gweunydd yn hofran yn y gwynt.

Hedd Bleddyn (awdur, bardd a chyn-gadeirydd Cyngor Maldwyn)

Symudodd fy rhieni o Feirion i Faldwyn yn 1938 tua tri mis cyn fy ngeni, ac felly un o blant Maldwyn oeddwn a dyfodd i fod yn ddyn Maldwyn i'r carn.

Roedd plentyndod a ieuenctid i mi yn fwrlwm o ddiwylliant, Cymreictod a braint o fyw mewn cymdeithas draddodiadol Gymreig er mae'n debyg nad oedd Llanbrynmair yn wahanol i'r helyw o gymunedau eraill Cymru yn y cyfnod hwn.

Yn niwedd y chwedegau, oherwydd newid ym mywyd y gymuned, gwelais yr angen i fynd yn rhan o lywodraeth leol i geisio adfer y sefyllfa. Cyngor Plwyf oedd y dechrau, yna o 1979 i 2003 Cyngor Maldwyn ac yna Powys.

Yng Nhyngor Maldwyn gwelais fod Maldwyn yn unigryw gan ei bod fel sir yn wregys ar draws canol Cymru - o glawdd Offa i'r arfordir. Ar yr un pryd mae hefyd fel rhyw dir-neb rhwng y 'Gogs' a'r 'Hwntws'.

Mae mwy o wahaniaeth diwylliant, cymeriad ac iaith rhwng gorllewin a dwyrain Maldwyn na sydd rhwng gogledd a de Cymru. Ond fel aelod a chadeirydd Cyngor Maldwyn gwelais yn glir iawn y cydweithrediad anhygoel oedd trwy'r sir gyfan. Yn yr un ffordd roedd yna gydweithrediad gyda gogledd a de Cymru bob amser. Beth yw'r rheswm am hyn? Tybed ai Mwynder Maldwyn ydyw?

Mae yna rai diawled styfnig a chroes yma hefyd ond buan cânt eu boddi ym mhwll di-waelod y Mwynder!

Rydym yn dal i arddel Maldwyn fel sir er i John Redwood a'i lywodraeth ei dileu yn 1995. Mynnwn i gyd mai pobl Maldwyn ydym. Dyma englyn gan Talog o Llanrhaeadr i Faldwyn:

"Am mae estron yw'r meistri - ni welent

Mor annwyl yw inni;

Er dyfod ei difrodi

Maldwyn fydd Maldwyn i mi."

Mwy o straeon a newyddion o'r Eisteddfod Genedlaethol