Y Weinyddiaeth Amddiffyn wedi archwilio biniau mewn cwest

Corporal James Dunsby, yr Is-gorporal Edward Maher a'r Is-gorporal Craig Roberts Image copyright MOD/PA
Image caption Corporal James Dunsby, yr Is-gorporal Edward Maher a'r Is-gorporal Craig Roberts

Mae cwest wedi clywed fod gan un o'r milwyr fu farw yn ystod diwrnod hyfforddi SAS ar y Bannau Brycheinog sythder angau erbyn i rywun ddod o hyd iddo.

Bu farw'r Is-gorporal Craig Roberts o Fae Penrhyn ger mynydd Pen y Fan ym mis Gorffennaf 2013, a bu farw dau filwr arall, yr Is-gorporal Edward Maher a'r Corporal James Dunsby, yn yr ysbyty'n ddiweddarach.

Ddydd Gwener, fe gyfaddefodd y Weinyddiaeth Amddiffyn fod chwilio ym miniau lleoliad y cwest wedi bod yn "annerbyniol".

Mae Uwch Grwner Birmingham Louise Hunt wedi bod yn gwrando ar dystiolaeth am y marwolaethau mewn cwest yn Solihull ers 1 Mehefin.

'Heb sylwi'

Fe ddywedodd swyddog oedd yng ngofal y broses ar 13 Gorffennaf nad oedd o wedi sylwi nad oedd yr Is-gorporal Maher wedi symud am hyd at 44 munud.

Roedd hyn gan nad oedd wedi symud llygoden ei gyfrifiadur ar draciwr GPS y milwr, wrth iddo ddilyn symudiadau'r criw ar sgrin.

Byddai gwneud hyn wedi cyflwyno gwybodaeth fanwl ar ei lwybr a pha mor bell deithiodd o, meddai'r swyddog wrth y cwest.

Fe ddywedodd y crwner: "Mae'n anodd iawn gen i ddeall sut na wnaethoch chi sylwi.

"Pan gafwyd hyd i Edward, roedd arwyddion sythder angau wedi dechrau datblygu."

Fe atebodd y swyddog: "Ar y pryd, doeddwn i heb sylwi nad oedd y traciwr yn symud."

'Diffyg parch'

Yn gynharach fore Gwener, fe glywodd y cwest fod y Weinyddiaeth Amddiffyn wedi archwilio biniau yn lleoliad y cwest i farwolaethau'r tri milwr.

Mae'r Weinyddiaeth Amddiffyn wedi cyfaddef eu bod wedi archwilio biniau, gan fynnu nad oedd yn beth "sinistr" i'w wneud.

Ddydd Gwener, dywedodd y bargyfreithiwr David Turner QC, sydd yn cynrychioli gweddw'r Corporal James Dunsby, bod eu hyder yn y broses gyfreithiol wedi cael ei "ysgytwad difrifol".

"Mae'r Weinyddiaeth Amddiffyn wedi bod yn mynd drwy finiau cyfrinachol yn yr adeilad", meddai.

Mae'r cwest wedi clywed yn barod nad oedd swyddogion y fyddin yn ymwybodol yn ystod cyfnod yr ymarferiad am rai o ganllawiau'r Weinyddiaeth Amddiffyn ynglŷn â salwch gwres.

Roedd y cwest ar fin clywed tystiolaeth unwaith eto gan filwr 1A - un o'r dynion oedd yn gyfrifol am griw o filwyr SAS wrth gefn.

Ond fe ddaeth yn amlwg fod gan 1A nifer fawr o ddogfennau o'i flaen yn y cwest nad oedd wedi cael eu danagos i'w gyfreithiwr, cyfreithwyr y teuluoedd, na'r crwner.

Dywedodd Mr Turner bod teulu'r Corporal Dunsby yn "bryderus iawn" am weithredoedd y Weinyddiaeth Amddiffyn.

Image caption Roedd yr ymarferiad yn cael ei gynnal ar un o ddyddiau poethaf 2013

Roedd Jonathan Hall QC, y bargyfreithiwr ar ran y Weinyddiaeth Amddiffyn yn derbyn fod ei gleientiaid wedi archwilio'r biniau ac fe gytunodd fod hyn yn "annerbyniol".

"Roedd hyn yn ymwneud â'r mesurau diogelwch - rydym yn delio gyda dogfennau sy'n rhai cyfrinachol iawn... roedd er mwyn sicrhau'r dogfennau hyn... ond fe gafodd ei wneud mewn modd nad oedd yn gywir," meddai.

"Rwyf am eich sicrhau chi'n gyhoeddus nad oedd hwn yn ddatblygiad sinistr."

Dywedodd y crwner er nad oedd bwriad sinistr efallai, fe allai'r weithred effeithio ar y ffordd yr oedd pobl yn gweld y gwrandawiad.

'Anesmwytho'

Ychwanegodd: "Mae hwn i fod yn gwest agored a thryloyw. Beth bynnag yw'r canlyniad, fe ddylai'r teuluoedd hyn fynd i ffwrdd yn credu... eu bod wedi clywed yr holl atebion."

Dywedodd y crwner ei bod wedi ei "anesmwytho" fod tyst wedi bod yn cyfeirio at ddogfennau yn y blwch tystion heb iddi wybod - ac mae hi wedi gwahardd hyn nawr heb fod caniatad i wneud hynny.

Ddydd Iau fe glywodd y crwner nad oedd meddygon milwrol na hyfforddwyr "am dros awr" ar ran o'r cwrs ar y mynydd yn ystod yr ymarferiad.

Mae'r cwest yn parhau.