Carreg wrth garreg: Pensaer Sain Ffagan

Cyhoeddwyd

Mae miliynau o bobl wedi ymweld â'r Amgueddfa Werin yn Sain Ffagan ers 1980 ac mae'n siwr wedi pendroni sut mae'r adeiladau yno wedi cael eu symud garreg wrth garreg o bob cwr o Gymru.

Ar ol 34 o flynyddoedd o wasanaeth mae Gerallt Nash, yr Uwch Guradur sydd wedi bod yn arwain y gwaith, yn ymddeol. Bu'n rhannu ei atgofion gyda BBC Cymru Fyw:

ffynhonnell y llun, Gerallt Nash
disgrifiad o’r llunGerallt Nash (yn y canol) a'i dîm yn dymchwel Tŷ Tuduraidd Hwlffordd yn yr '80au

Newid mawr

"Roedd yna newidiadau mawr ar y gweill yn Sain Ffagan pan ymunais i. Roedd y ffocws cyn hynny wedi bod ar weledigaeth y Dr Iorwerth Peate, sylfaenydd yr amgueddfa, i ddiogelu pethau mwy gwerinol ac o gefn gwlad. Ond ar ddechrau'r 80au roedd 'na bwyslais ar warchod ein treftadaeth ddiwydiannol."

Un o'r datblygiadau cyntaf yn Sain Ffagan i adlewyrchu hanes diwydiannol Cymru oedd Tai Rhydycar. Mae'r chwe thŷ teras yn adlewyrchu'r newidiadau yng nghartrefi'r glowyr rhwng troad y G19 a dechrau'r 1980au. Ond un o'r prosiectau cyntaf i Gerallt ei arwain oedd y gwaith o symud Ysgol Maestir o Lanbedr Pont Steffan yn 1984.

ffynhonnell y llun, Amgueddfa Genedlaethol Cymru
disgrifiad o’r llunY gwaith o adeiladu Ysgol Maestir, Llambed yn Sain Ffagan yn 1984

Yr her fwyaf

Yr uchafbwynt mwyaf i Gerallt Nash oedd y prosiect i symud ac ail adeiladu Eglwys Sant Teilo. Mae'r adeilad gwreiddiol o ardal Bontarddulais yn deillio o'r Oesoedd Canol. Roedd y gwaith yn heriol iawn:

"Roedd e'n brosiect arbennig o dda i ddod i'r arfer â thechnegau adeiladu y ddeuddegfed ganrif. Roedd yna lawer o waith ymchwil i geisio darganfod sut yr oedd yr adeiladwyr gwreiddiol wedi gwneud y to.

"Ry' ni'n credu ei bod hi'n hollbwysig adeiladu yn union fel y gwreiddiol os yn bosib yn hytrach nag ail-greu adeilad. Felly doedd dim diben cael to rhy ddiweddar. Rwy'n teimlo'n freintiedig iawn i fod yn rhan o'r prosiect." Gallwch weld oriel o luniau Eglwys Sant Teilo yma.

disgrifiad o’r llunEnghraifft o bensaernïaeth gywrain Eglwys Sant Teilo, Sain Ffagan

Nid pensaernïaeth yw popeth!

Un arall o hoff adeiladau Gerallt yn Sain Ffagan yw bwthyn Nantwallter gafodd ei godi ar stad Taliaris yn Sir Gâr tua 1770.

"Beth rwy'n hoffi am hwn yw ei symlrwydd. Dyw e ddim yn waith pensaernïol ond wedi ei godi gyda llaw. Mae'n enghraifft wych o adeilad o'i fath" meddai Gerallt.

ffynhonnell y llun, Amgueddfa Werin
disgrifiad o’r llunGerallt Nash o flaen Bwthyn Nantwallter

Pwyslais ar gadwraeth

Ac yntau yn ymddeol ddiwedd mis Mai, mae Gerallt Nash yn falch bod yna dîm da i gydio'r awennau a sicrhau bod rhagor o adeiladau hynafol Cymru yn cael eu diogelu.

"Pan roeddwn i yn y coleg doedd dim llawer o gyfloedd i benseiri ddilyn gyrfaoedd yn y maes cadwraeth. Erbyn hyn mae'r sefyllfa wedi newid a chyfleon i ddilyn cyrsiau sy'n arbenigo mewn gwahanol gyfnodau. Mae hynny yn beth iach. Mae'n bwysig nad yw amgueddfa fel Sain Ffagan yn troi yn ei hunfan."

ffynhonnell y llun, Amgueddfa Werin Cymru
disgrifiad o’r llunSefydliad y Gweithwyr o Oakdale yn cael ei godi yn 1994 dan arweiniad Gerallt Nash

Dylanwad Gerallt yn parhau

Efallai bod Gerallt Nash yn ffarwelio â Sain Ffagan, ond bydd ei gynlluniau pensaernïol yn hanfodol i orffen y gwaith o godi nifer o adeiladau gan gynnwys tafarn y Vulcan o Gaerdydd, Llys Canoloesol Rhosyr a Gorsaf Heddlu Ystum Taf.

"Rwy'n siwr y bydda' i'n cadw mewn cysylltiad gyda'r Amgueddfa" meddai Gerallt. "Mae hi'n newid trwy'r amser ac mae hi'n hollbwysig ei bod yn parhau â'r gwaith o gadw ein treftadaeth ar gof a chadw."

Mi fydd hi'n bosib i chi ddilyn y gwaith o godi un o gynlluniau pensaernïol arall Gerallt Nash yma ar wefan BBC Cymru Fyw cyn bo hir. Dewch yn ôl yn fuan i weld lluniau o fferm Oes Haearn Bryn Eryr, Ynys Môn.