BBC Cymru Fyw

Sicrhau dyfodol tolldy hanesyddol Llanfairpwll

Published
image captionBydd yr adeilad ar ei newydd wedd yn cynnwys arddangosfa o hanes Thomas Telford a chefndir Sefydliad y Merched
Bydd tolldy hanesyddol ar Ynys Môn yn cael ei atgyweirio a'i droi'n arddangosfa barhaol wedi i'r perchnogion newydd sicrhau cefnogaeth ariannol.
Ffederasiwn Môn o Sefydliad y Merched sy'n berchen ar dolldy Llanfairpwll erbyn hyn.
Eu bwriad yw agor canolfan i arddangos hanes tolldai Thomas Telford yn ogystal â chefndir Sefydliad y Merched.
Maen nhw newydd gael addewid o grant arbennig ar gyfer y cynllun.
Cafodd cyfarfod cynta' erioed y Sefydliad ym Mhrydain ei gynnal yn Llanfairpwll yn 1915, yng nghartre' un o'r aelodau ryw ganllath i ffwrdd o'r tolldy, sef 'Y Graig'.
Fe ledodd y mudiad wedyn i weddill Prydain a bellach mae 'na 250,000 o aelodau.

'Cyffrous iawn'

Yn 1920 penderfynodd y Sefydliad yn Llanfairpwll eu bod angen cartre' newydd ac fe symudon nhw i adeilad oedd yn sownd i'r tolldy.
Roedd y merched hefyd yn defnyddio'r tolldy ei hun i baratoi te ac ati, gan nad oedd cegin yn yr adeilad drws nesa'.
Gwerthwyd y tolldy i'r cyngor sir yn ddiweddarach ac fe'i gosodwyd am flynyddoedd i denantiaid.
Ond bedair blynedd yn ôl fe benderfynodd Ffederasiwn Môn o Sefydliad y Merched geisio ei brynu.
Erbyn hyn mae'r pryniant wedi ei gwblhau ac mae'r ffederasiwn wedi arwyddo les 25 mlynedd gan y cyngor.
"Mae'n gyffrous iawn a dwi'n edrych 'mlaen yn arw," meddai Audrey Jones, Cadeirydd y Sefydliad ym Môn.
"Mae wedi bod yn anodd cael y tollty ond mae wedi bod werth y gwaith caled."
Y bwriad yw adnewyddu rhywfaint ar y tollty, sy'n adeilad rhestredig gradd II, trwy baentio'r tu allan a chreu arddangosfa barhaol tu mewn.

£25,000

Mae hyn yn bosib wedi iddyn nhw dderbyn grant gan Fenter Môn gwerth £25,000 trwy Gynllun Datblygu Gwledig Llywodraeth Cymru.
Maen nhw hefyd wedi llwyddo i newid defnydd yr adeilad yn swyddogol.
image copyrightSefydliad y Merched
image captionUn o gyfarfodydd cynnar Sefydliad y Merched yn Llanfairpwll, tua 1920
"Fedrwn i ddim credu ... 'dwi wedi bod yn swyddog grantiau i'r sir ers blynyddoedd ... mae'r ffaith fod Menter Môn wedi rhoi hyn i ni i wneud y gwaith yn anhygoel," ychwanegodd.
"Mi fydd yn amgueddfa fach o hanes y mudiad a hanes tolldai Telford - roedd 'na bum toll rhwng Porthaethwy a Chaergybi, a dim ond tri sy'n dal i'w gweld.
"Mae pawb wedi bod yn gefnogol iawn achos y teimlad ydy y dylai fod ar gael i'r cyhoedd.
"Mae'n beth pwysig, mae'n hanesyddol ac mae o gynnon ni rwan," ychwanegodd.
Dywedodd Elfyn Roberts, swyddog datblygu cymunedol Menter Môn, fod hwn yn brosiect unigryw ac yn rhoi Llanfairpwll ar y map.
"'Dan ni'n falch iawn o fod wedi gallu hwyluso'r broses.
"Mae'r arddangosfa newydd yn mynd i wneud yr adeilad yn gymaint mwy deniadol i ymwelwyr a phobl leol."

1820au

Ers rhai blynyddoedd bellach, mae'r Sefydliad wedi bod yn cynnig prydau bwyd i'r cyhoedd yn yr adeilad drws nesa' i'r tolldy, gyda sgwrs ar hanes y mudiad i ddilyn.
Y syniad nawr yw y bydd modd i bobl fynd i'r tolldy i weld yr arddangosfa hefyd.
Bydd yr ystafell gron yn canolbwyntio ar hanes Telford, gyda'r parlwr a'r coridorau'n manylu ar gefndir y Sefydliad.
"Mae 'na arddangosfa Telford ym Mhorthaethwy, wrth gwrs, ac mae'n un dda iawn," eglurodd Mrs Jones.
"Ond bydd modd i ni ganolbwyntio mwy ar hanes y tolldai yn hytrach na'r pontydd.
"Mae eisiau adrodd hanes y tolldy yn Llanfairpwll achos mi gafodd ei adeiladu yn yr 1820au ac mae ei strwythur yn berffaith.
"Ar ôl iddo gael ei wneud i fyny, mi fydd yn drawiadol i Lanfairpwll, yn enwedig gan ei bod ar y ffordd mewn i'r pentre'."
Bydd y gwaith ar y tolldy'n dechrau yn y flwyddyn newydd a'r gobaith yw y bydd wedi'i gwblhau yn ddiweddarach yn y gwanwyn.

Straeon perthnasol

  • Pen-blwydd 90 Sefydliad y Merched