Dadorchuddio cofeb i GIs Abertawe

Roedd ymgyrch D-Day ar Fehefin 6, 1944. Image copyright PA
Image caption Roedd ymgyrch D-Day ar Fehefin 6, 1944.

Mae cofeb wedi cael ei dadorchuddio i'r miloedd o filwyr o America fu'n byw a hyfforddi yn Abertawe wrth baratoi am ymgyrch D-Day Yr Ail Rhyfel Byd.

Am ychydig fisoedd yn 1943 a 1944, daeth y GIs ar draws yr Iwerydd i sefydlu gwersylloedd yn y Mwmbwls, Bae Caswell a Newton.

Roedden nhw yng nghanol peirianwyr oedd yn cael hyfforddiant cyn yr ymgyrch i lanio ar draethau gogledd Ffrainc.

Cafodd y gofeb ei dadorchuddio yn Neuadd y Pentref yn Newton.

Roedd tua 50,000 o filwyr America yng Nghymru cyn Mehefin 6, 1944 - un o ymgyrchoedd pwysicaf yr Ail Rhyfel Byd.

Roedd yr hyfforddiant ar draethau de Cymru yn cael ei weld fel rhan hanfodol o'r ymgyrch cyn i'r milwyr adael porthladdoedd Môr Hafren gyda 6,000 o gerbydau i anelu am Normandy.

'Hiraeth'

Image copyright Getty Images
Image caption Roedd pencampwr bocsio pwysau trwm y byd Rocky Marciano (ar y dde) yn filwr yn Abertawe

Un oedd yn byw yn yr ardal yn 1943 fel merch 18 oed oedd Betty Sivertsen.

Mae'n dal i fyw yno ac yn cofio'r cyfnod yn dda.

"Roedden nhw'n fechgyn neis iawn, ond roedden nhw i gyd yn teimlo hiraeth am adref," meddai.

"Roedden nhw'n gweithio'n galed iawn, ac allan yn hyfforddi drwy'r amser."

Ychwanegodd bod y milwyr yn rhannu bwyd gyda'r pentrefwyr yn gyfnewid am ychydig o foethusrwydd.

"Roedden nhw'n dod i'r tŷ i gael bath, ac yn dod â rhywbeth gyda nhw - te, siwgr, y math yna o beth."

Dywedodd John Powell o Gymdeithas Hanes Ystumllwynarth: "Roedd hi'n ymddangos bod bob bachgen ifanc wedi eu cyfareddu gan y milwyr.

"Roedden nhw'n gymorth mawr yn cyflenwi bariau siocled, gwm cnoi, ac yn gwybod am roi tuniau o stêc a chyw iâr gan fod ganddyn nhw ddigon o'r rheini.

"Roedd y bechgyn lleol wedyn yn gweld y tanciau a'r cerbydau milwrol eraill yn hudol."

'Gwawdio'

Image caption Mae Larry Owen yn cofio'r cyfnod - roedd yn fachgen wyth oed ar y pryd

Ymhlith y milwyr o America fu'n byw yn yr ardal roedd dyn aeth ymlaen i fod yn bencampwr bocsio'r byd - Rocky Marciano - a oedd yn ddyn ifanc 20 oed ar y pryd.

Roedd Larry Owen yn wyth oed ar y pryd, a dywedodd: "Mae un stori enwog o'r cyfnod bod Rocky Marciano yn nhafarn yr Adelphi yn Wind Street.

"Roedd Sarjant o Awstralia yn ymddwyn braidd yn fygythiol, ac er bod Marciano yn ddyn tawel, fe roddodd y dyn arall yn erbyn y wal."

Yn ôl y sôn, roedd yr Awstraliad yn gwawdio'r bocsiwr ifanc am nad oedd yn yfed alcohol.

Bu farw nifer o'r milwyr ifanc fu'n byw am gyfnod yn Abertawe a'r ardal, ac mae hynny'n cael ei adlewyrchu yn y geiriau fydd ar y gofeb - "We will remember those who made the ultimate sacrifice for our freedom on the long road to victory".

Mae Larry Owen yn credu bod y gofeb yn bwysig iawn.

"Roedden nhw'n fechgyn ifanc oedd wedi gorfod teithio ymhell o'u cartref.

"Roeddwn i'n eu gweld nhw fel pobl gyfeillgar a chymwynasgar, a ro'n i'n drist nad oedd cofeb iddyn nhw - dim arwydd eu bod wedi bod yma o gwbl."