Pan oedd y byd ar ymyl y dibyn

Lluniau'r taflegrau
Image caption Lluniau'r lleoliadau taflegrau ar ynys Ciwba

Mae rhaglen arbennig ar Radio Cymru wedi ei darlledu hanner canrif ers argyfwng fygythiodd yr holl fyd.

Y bardd a'r dramodydd, Aled Jones Williams, sydd wedi paratoi drama-ddogfen, Yr Oedfa Olaf.

Am wythnos yn 1962 roedd y byd ar ymyl y dibyn am fod yr Unol Daleithiau a'r Undeb Sofietaidd benben â'i gilydd.

Dechreuodd yr argyfwng pan dynnodd awyren sbïo o America luniau o leoliadau taflegrau niwclear ar ynys Ciwba.

'Dilema'

Roedd yr hanesydd Bob Morris yn ei arddegau ym Mhwllheli ar y pryd ac yn dechrau ymddiddori yn y byd gwleidyddol.

"Dwi'n cofio sgwennu traethawd ar gyfer fy ffug arholiadau lefel O am ddilema pobl ifanc yn y cyfnod," meddai.

"Dwi'n cofio cyfeirio at bryder y bom niwclear a'r perygl y gall gwareiddiad i gyd diflannu mewn ennyd petai'r bomio'n digwydd."

Dywedodd ei fod yn cofio swyddogion yn sôn am gynlluniau'r llywodraeth os oedd ymosodiad niwclear.

"Cawsom ein rhybuddio mai'r unig beth roeddan ni'n gallu gwneud mewn rhyfel niwclear oedd mynd i rywle lle nad oedd yna ffenest, lle oedd wedi cau'n gyfan gwbwl o olau dydd.

"Yr awgrym oedd mynd i'r selar neu, os nad oedd un, y twll dan grisiau.

Image copyright other
Image caption Llwyddodd y ddwy ochr i gytuno yn y diwedd

"Roedd rhybudd na ddylai neb fynd allan fel nad oedd y llwch ymbelydrol yn cyffwrdd eich croen."

Y cyngor, meddai, oedd aros dan do pan oedd y rhybudd wedi mynd a cheisio cadw pob diferyn o ddŵr a thamaid o fwyd fel bod modd aros am ddyddiau os nad wythnosau.

"Ond dwi'n cofio ni i gyd yn dweud nad oedd o'n rhyw gyngor gobeithiol - mae'n debyg na fyddai tai y rhan fwya' ohonon ni'n dal i sefyll ar ôl ymgyrch niwclear."

Pedair munud

Erbyn Hydref 22, 1962, gorchmynnodd yr Arlywydd Kennedy ei lynges i greu blocâd o amgylch Ciwba er mwyn atal llongau Khrushchev.

Y flwyddyn honno roedd Dr Elin Jones yn aelod o'r Chweched Dosbarth yn Ystrad Mynach.

"Roedd pob un yr adeg hynny yn ymwybodol iawn o'r bygythiad i ni o ryfel niwclear ac yn gwybod am y rhybudd pedair munud," meddai.

"Byddai'r seiren yn seinio a byddech chi'n gwybod bod y rhyfel wedi dechrau ac roedd pedair munud i achub eich hunain.

"Ar y pryd roeddwn yn mynd mas 'da bachgen o'r ysgol ramadeg i fechgyn ddwy filltir i ffwrdd.

"Mawr oedd y drafodaeth amdanon ni'n cyrraedd ein gilydd o fewn y pedair munud 'ma er mwyn ffarwelio â'r byd gyda'n gilydd.

'Gafael mewn bws'

"Roedd sôn bod bechgyn y chweched am gael gafael mewn bws a gyrru lawr i ysgol y merched."

Dywedodd fod y wasg o blaid America ond nad oedd pawb yng Nghymru yn erbyn yr Undeb Sofietaidd.

"Roeddwn i'n tyfu lan yn y Cymoedd ac roedd elfen gref o Gomiwnyddiaeth yn parhau ymhlith y werin bobl."

"Hefyd roedd 'na bobol oedd yn teimlo eu bod nhw wedi colli mas oherwydd y rhyfeloedd byd, eu bod wedi cael eu twyllo i aberthu eu bywydau a'u hiechyd dros y llywodraeth yn y Rhyfel Byd Cyntaf ...

Image copyright Arall
Image caption O dan bwysau: Yr Arlywydd Kennedy

"Ro'n nhw wedi magu siniciaeth yn ystod eu gwasanaeth yn yr Ail Ryfel Byd ac yn teimlo ei fod yn beth iach i gadw mas o ffordd y llywodraeth.

"Os oedd llywodraeth, yna efallai bod llywodraeth Wncwl Jo, sef Stalin, lawer cystal ag un America."

Erbyn Hydref 28 penderfynodd America a'r Undeb Sofietaidd gyfaddawdu.

Cytunodd Khrushchev i beidio â chadw taflegrau niwclear ar ynys Ciwba ac addawodd Kennedy beidio ag ymosod ar yr ynys.

Meddylfryd

Dywedodd Dr Jones fod yr argyfwng wedi newid meddylfryd ieuenctid Cymru am byth.

"Cyn y cyfnod yma roedd pobl ifanc yn tueddu o efelychu steiliau, dulliau meddwl a siarad eu rhieni.

"Ond ar ôl 'ny roedd datblygiad yn niwylliant ieuenctid - pobol ifanc yn herio awdurdod, yn cymryd at eu steil eu hunain ... yn anwybyddu awdurdod oherwydd doedd dim parch at awdurdod a llywodraeth oedd wedi dod a nhw mor agos at ddiwedd y byd.

"Yr agwedd oedd: 'Fe wnawn ni greu ein byd ein hunain'."

Yr Oedfa Olaf, drama-ddogfen Aled Jones Williams, ailddarllediad ar Radio Cymru fore Sul, 10am.

Straeon perthnasol

Hefyd ar y BBC