BBC HomeExplore the BBC
This page has been archived and is no longer updated. Find out more about page archiving.

LLUN
17eg Tachwedd 2014
Hygyrchedd
Geiriau Yn Unig
BBC Cymru'r Byd - Creu Cenedl

BBC Homepage
»Hanes
Cofio Cymru
Cymru ar yr Awyr
Taith yr Iaith
Canrif o Brifwyl

BBC Cymru'r Byd
Chwaraeon
Newyddion
Y Tywydd
Pobol y Cwm
Adolygiadau
C2
Llais Llên
Tramor
Gemau
E-gardiau
Radio Cymru
BBC Vocab
OFF / I FFWRDD
» Turn ON
Troi YMLAEN
» What is VOCAB? Beth yw GEIRFA?
 

Ymateb

Cymorth

Wedi mwynhau'r ddalen hon?
Anfonwch hyn at gyfaill!

 

Cenedl Newydd Caerfyrddin 1966
Neuadd Caerfyrddin wedi i Gwynfor Evans ennill yr etholiad

Y daith tuag at Gynulliad Cymreig:
hanner cyntaf yr 20fed ganrif
Agorwyd Cynulliad Cenedlaethol Cymru ym Mae Caerdydd wrth i’r 20fed ganrif ddod i ben. Ar lawer cyfrif mae’n ddigwyddiad annisgwyl oherwydd am y rhan helaethaf o’r ganrif ystyrid bod y rhai oedd yn credu y deuai’r fath sefydliad i fodolaeth yn freuddwydwyr anymarferol. Y Frenhines yn agor y Cynulliad CenedlaetholEr mae’n rhaid cydnabod bod y pwnc yn cael rhywfaint o sylw yn negawdau cynta’r ganrif, gan fod yna yn rhengoedd y Rhyddfrydwyr amryw sy’n frwd dros hunanlywodraeth, ac mae’r Blaid Lafur yn mabwysiadu’r polisi ‘Home Rule All Round’. Ond yn y 1920au mae diddordeb y Rhyddfrydwyr yn pylu wrth iddynt sylweddoli na fyddent yn rheoli Senedd Gymreig pe bai un yn dod i fodolaeth.

Yn wyneb y dirwasgiad mae’r Blaid Lafur yn dod i gredu mai cynllunio effeithiol o’r canol yw’r ateb i broblemau economaidd, ac maent yn dadlau y byddai datganoli yn tanseilio undod y dosbarth gweithiol ym Mhrydain. Nid yw datganoli mor bwysig ar ôl rhoi hunanlywodraeth lawn i Iwerddon yn 1922. Logo Plaid CymruPan sefydlwyd Plaid Genedlaethol Cymru yn 1925 mae llawer o gefnogwyr hunanlywodraeth, a fyddai o bosib wedi cael eu clywed o fewn y pleidiau traddodiadol, bellach o fewn plaid newydd a heb fawr o ddylanwad. Hefyd, nid yw daliadau traddodiadol yr arweinydd, Saunders Lewis, yn adlewyrchu barn mwyafrif y bobl. Ond mae’r blaid yn cael cyhoeddusrwydd a mesur o gefnogaeth o ganlyniad i ymosodiad ei harweinwyr ar yr Ysgol Fomio ym Mhenyberth yn Llyn yn 1936. Mae’r Ail Ryfel Byd fel y Cyntaf yn cryfhau’r ymwybyddiaeth o bobl Prydain yn cydymdrechu a chyd-ddioddef. Mae’r llywodraeth Lafur a etholwyd yn 1945 a’i bryd ar lywodraethu o’r canol, ac mae ei haelod mwyaf carismataidd, Aneurin Bevan, yn ddirmygus o ildio dim i genedlaetholdeb Cymreig.

Y daith tuag at Gynulliad Cymreig;
ail hanner yr 20fed ganrif.
Yn y 1950au mae’r farn yn newid. Daeth dyddiau’r Ymerodraeth i ben gan newid un o hanfodion Prydeindod; daeth pobl i weld bod Cymru ar ei hol hi’n economaidd o’i gymharu â de-ddwyrain Lloegr a rhai o wladwriaethau llai Ewrop; mae’r Ceidwadwyr yn ennill un etholiad ar ôl y llall gan awgrymu mai dim ond trwy hunanlywodraeth y byddai Cymru’n cael ei llywodraethu gan bobl yn adlewyrchu barn mwyafrif yr etholwyr Cymreig; boddwyd Cwm Tryweryn er nad oedd yr un aelod seneddol Cymreig wedi pleidleisio dros hynny, gan ddangos bod y Cymry yn wleidyddol ddi-rym. Dyma rai o’r ffactorau sy’n rhoi i Blaid Cymru bleidlais barchus yn etholiad cyffredinol 1959. Yn yr etholiad yna safodd y blaid mewn 55% o’r etholaethau o’i gymharu â 7% y Blaid Genedlaethol yn yr Alban. Yn rhannol, oherwydd bygythiad y cenedlaetholwyr, mae’r Blaid Lafur a etholwyd yn 1964 yn sefydlu’r Swyddfa Gymreig ac yn penodi ysgrifennydd gwladol dros Gymru.

Gwynfor Evans - Aelod Seneddol Plaid CymruDaeth moment fawr Plaid Cymru yn 1966 pan enillodd y llywydd, Gwynfor Evans, is-etholiad Caerfyrddin. Daeth rhagor o lwyddiant o 1974 ymlaen, ac erbyn 1992 mae Plaid Cymru yn cynrychioli pedair o’r deugain etholaeth yng Nghymru. Datblygiad arwyddocaol hefyd yw’r newid o fewn y Blaid Lafur. Mae Prydain yn ymuno â’r Farchnad Gyffredin Ewropeaidd yn 1972, sy’n golygu edrych o’r newydd ar natur llywodraeth ar bob lefel. Mae llwyddiant sustem ddatganoledig yr Almaen a llwyddiant economaidd Iwerddon yn dangos nad oes rhaid wrth wladwriaeth boblog i sicrhau sefydlogrwydd a ffyniant. Mae’r holl gyfoeth a’r grym sydd yn Llundain yn dechrau cael sylw yn Lloegr yn ogystal â Chymru a’r Alban. Y mae’r ystyriaethau hyn, ynghyd â’r angen i atal cynnydd y pleidiau cenedlaethol yng Nghymru a’r Alban yn gorfodi Llywodraeth Lafur 1974-79 i roi cryn sylw i ddatganoli. Ond mae’r cynulliad sy’n cael ei gynnig yn refferendwm 1979 yn cael ei wrthod o 956,330 o bleidleisiau i 243,048.

Refferendwm 1979Yn y blynyddoedd yn union wedi’r refferendwm mae datganoli, ar yr wyneb, yn bwnc marw. Ond yna mae polisïau adain dde y blynyddoedd Thatcheraidd yn atgoffa pobl Cymru eu bod yn gorfod byw â syniadau gwleidyddol sy’n annerbyniol iddynt. Mae rhoi swydd yr ysgrifennydd gwladol i bobl o’r tu allan i Gymru – John Redwood yn fwyaf arbennig – yn cadw’r ddadl yn fyw. Ac mae’r pwerau newydd sy’n cael eu rhoi i’r Swyddfa Gymreig yn gwneud i bobl ddechrau meddwl o ddifrif y gall Cymru gael ei llywodraeth ei hunan. Mae llywodraeth Lafur a etholwyd yn 1997 – ac yn yr etholiad ni chafodd yr un Ceidwadwr ei ethol yng Nghymru – yn cynnig ail refferendwm yn 1997. Pleidleisiodd 559,419 dros Gynulliad i Gymru a 552,698 yn erbyn. Yn etholiad y Cynulliad Cenedlaethol yn 1999 i ddewis trigain o aelodau, yn rhannol o dan y drefn cynrychiolaeth gyfrannol, enillodd y Blaid Lafur 28 o seddau, Plaid Cymru 17, y Ceidwadwyr 9 a’r Democratiaid Rhyddfrydol 6.
Ymlaen - tudalen nesaf

Penawdau:

Tudalen cartref
Cyfnodau hanesyddol
  1. Cymru a'r Rhufeiniaid
  2. Twf y Wladwriaeth Gymraeg
  3. Yr Eglwys Geltaidd yng Nghymru
  4. Dyfodiad y Normaniaid
  5. Tywysogaeth Cymru
  6. Diwedd annibyniaeth Cymru
  7. Cymdeithas a diwylliant Cymru yn yr Oesoedd Canol
  8. Gwrthryfel Owain Glyndwr
  9. Dyfodiad y Tuduriaid a'r Ddeddf Uno
  10. Y Diwygiad Protestannaidd
  11. Cymdeithas a Gwleidyddiaeth Cymru yn y Cyfnod Modern Cynnar
  12. Diwylliant a Chrefydd Cymru yn y Cyfnod Modern Cynnar
  13. Y Chwyldro Diwydiannol
  14. Capel ac Eglwys
  15. Twf Democratiaeth
  16. Twf Ymwybyddiaeth Genedlaethol
  17. Twf y Blaid Lafur
  18. Y Rhyfel a'r Dirwasgiad
  19. Cymdeithas Newydd

  20. Cenedl Newydd
    Tud 1, Tud 2,
BBC
© MM
   


About the BBC | Help | Terms of Use | Privacy & Cookies Policy