Tonnau

Pan mae’r gwynt yn chwythu dros y môr, mae’n creu tonnau. Mae tonnau’n erydu'r tirwedd ac maen nhw’n ffactor hollbwysig yn y broses o dreulio a siapio’r arfordir. Mae maint ac egni’r don yn dibynnu ar ffactorau penodol:

  • y cyrch – pa mor bell mae’r don wedi teithio
  • cryfder y gwynt
  • am faint o amser mae’r gwynt wedi bod yn chwythu
Cyrch hir (hyd at 8,000 km) – bydd gwynt o’r de-orllewin yn cynhyrchu tonnau mawr pwerus. Cyrch byr (llai na 200 km) – bydd gwynt o’r de-ddwyrain yn cynhyrchu tonnau bach.
curriculum-key-fact
Bydd y tonnau mwyaf erydol yn y man lle mae’r gwynt wedi bod yn chwythu hiraf, ac yn chwythu gryfaf, a lle mae’r tonnau wedi teithio bellaf (cyrch).

Mathau o donnau

Mae dau wahanol fath o don - adeiladol a dinistriol. Maen nhw’n gallu effeithio ar y morlin mewn gwahanol ffyrdd. Pan fydd ton yn cyrraedd y lan mae’r dŵr yn rhuthro i fyny’r traeth - dyma’r torddwr. Y dŵr sy’n llifo yn ôl i’r môr yw’r tynddwr. Egni’r torddwr a’r tynddwr sy’n pennu pa fath o don yw hi.

Dyma nodweddion tonnau dinistriol:

  • torddwr gwan a thynddwr cryf
  • maen nhw’n digwydd mewn amgylchiadau stormus, pan mae gwyntoedd cryf
  • mae’r tynddwr cryf yn symud gwaddod o’r traeth
  • tonnau serth ac agos at ei gilydd
  • tonnau tal a byr
  • maen nhw’n cyrraedd yn gyflym ac mae ganddyn nhw amledd uchel - mae llawer ohonyn nhw’n dod mewn cyfnod byr

Dyma nodweddion tonnau adeiladol:

  • torddwr cryf a thynddwr gwan
  • tonnau bach, ag uchder ton isel a hyd ton hir
  • yn digwydd mewn amgylchiadau tawel, heb lawer o wynt
  • mae’r torddwr cryf yn dod â gwaddodion i adeiladu’r traeth
  • nid yw’r tynddwr yn ddigon cryf i symud y gwaddod
  • tonnau isel a phellach oddi wrth ei gilydd

(Cynnwys Saesneg)