Sgalarau, fectorau, buanedd a chyflymder

Mae grymoedd yn gallu newid safle, siâp neu fudiant gwrthrych. Maen nhw'n gallu gwneud i wrthrychau gyflymu, arafu neu newid cyfeiriad. Cyfeiriad symud sy'n dangos y gwahaniaeth rhwng mesur sgalar a fector – dyma'r gwahaniaeth rhwng buanedd a chyflymder gwrthrych.

Buanedd

Mae buanedd yn mesur pa mor gyflym mae rhywbeth yn teithio. Hwn yw'r pellter teithio mewn uned amser. Rydyn ni'n mesur buanedd mewn m/s neu km/h (neu mya mewn ceir yn y Deyrnas Unedig).

\text{buanedd}=\frac{\text{pellter teithio}}{\text{amser}}

Gallwn ni ddefnyddio'r triongl DST i gyfrifo buanedd, neu bellter ac amser.

Triongl fformiwla yn dangos fod Pellter yn gyfartal i Fuanedd wedi’i luosi ag Amser.

Gorchuddia'r llythyren rwyt ti'n chwilio amdani i gael y fformiwla briodol.

  • D = S × T
  • S = D ÷ T
  • T = D ÷ S
Question

Os yw car yn teithio 24 m mewn 2 eiliad, beth yw ei fuanedd?

Buanedd = pellter teithio ÷ amser

24 m ÷ 2 s = 12 m/s

Cyflymder

Yr unig wahaniaeth rhwng buanedd a chyflymder yw bod cyflymder yn ystyried cyfeiriad.

\text{cyflymder}=\frac{\text{dadleoliad}}{\text{amser}}

Dadleoliad yw'r pellter mae rhywbeth wedi'i symud mewn llinell syth neu i gyfeiriad penodol o'r man cychwyn.

Question

Os yw car yn teithio 24 m i'r dwyrain mewn 3 eiliad, beth yw ei gyflymder?

Cyflymder = dadleoliad ÷ amser

24 m ÷ 3 s = 8 m/s i'r dwyrain

Question
Persbectif o’r awyr o gynllun llawr tŷ. Mae’r tŷ yn sgwâr, ac mae pob ochr yn mesur 10 metr. Mae’r gornel dde uchaf wedi’i labelu â ‘Dechrau/diwedd’.

Rwyt ti'n cerdded yr holl ffordd o gwmpas y tŷ yn y diagram mewn amser o 20 eiliad.

a) Beth yw dy fuanedd?

b) Beth yw dy gyflymder?

a) Buanedd = pellter ÷ amser

= (10 m + 10 m + 10 m + 10 m) ÷ 20 s

= 40 m ÷ 20 s = 2 m/s

b) Dy gyflymder yw sero. Pam?

Rwyt ti wedi gorffen yn y man cychwyn. Does dim pellter net mewn llinell syth rhwng y man cychwyn a'r man gorffen. Felly, dim yw gwerth y dadleoliad.

Sgalarau a fectorau

Mesuriadau sgalar yw mesuriadau â maint yn unig.

Mesuriadau fector yw mesuriadau â maint a chyfeiriad.

curriculum-key-fact
Mesur sgalar yw buanedd. Dydy'r cyfeiriad ddim yn bwysig. Mae cyflymder yn fesur fector. Mae'r cyfeiriad yn bwysig.

Dyma'r mesuriadau sgalar rwyt ti'n debygol o'u defnyddio mewn Ffiseg:

  • pellter
  • buanedd
  • amser

Dyma'r mesuriadau fector rwyt ti'n debygol o'u defnyddio mewn Ffiseg:

  • dadleoliad
  • cyflymder
  • cyflymiad
  • grym
  • momentwm
Question

Beth yw'r pellter mae rhedwr yn ei deithio wrth symud ar fuanedd o 9 m/s am 4 eiliad?

Pellter = buanedd × amser

9 m/s × 4 s = 36 m

Question

Faint o amser mae'n ei gymryd i deithio 256 metr ar fuanedd o 8 m/s?

Amser = pellter ÷ buanedd

256 m ÷ 8 m/s = 32 s

Question

Beth yw cyflymder trên os yw'n teithio 1,000 metr i'r de mewn 25 eiliad?

Buanedd = pellter ÷ amser

1,000 m ÷ 25 s = 40 m/s i'r de.

Paid ag anghofio nodi'r cyfeiriad.