Yr alcemyddion

Roedd gan lawer o ysgolheigion canoloesol ddiddordeb mewn alcemi. Prif nod yr alcemyddion oedd troi metelau cyffredin, megis haearn, yn aur. Roedd rhai hefyd yn chwilio am elicsir bywyd, meddyginiaeth oedd fod i atal clefydau a chadw rhywun yn ifanc am byth.

Nid oes raid dweud nad oedden nhw’n llwyddiannus, ond yn y broses fe ddatblygodd yr alcemyddion offer a thechnoleg newydd ar gyfer echdynnu cemegau, mireinio hylifau a chymysgu hylifau, a daeth hynny i fod yn ddefnyddiol wrth baratoi meddyginiaethau perlysieuol.

Ymdrechion i osgoi’r Pla Du

Roedd y Pla Du yn her aruthrol i weithwyr meddygol proffesiynol, nad oedd yn gallu egluro beth oedd yn ei achosi. Roedd yna lawer o syniadau gwahanol ynghylch sut oedd osgoi’r pla.

  • Roedd yr Eglwys yn dweud mai cosb Duw oedd y pla. Dywedwyd wrth bobl am fynd ar ymdaith i’r eglwys leol a gweddïo am faddeuant. Bu i rai fynd â’r cyngor hwn i’r eithaf gan droi’n fflangellwyr.
  • Roedd rhai yn credu y byddai cadw pob drws a chaead ffenest ar gau a chynnau tân yn cadw’r drewdod draw.
  • Roedd rhai meddygon yn dweud wrth gleifion i beidio ag ymolchi, oherwydd y byddai hynny yn agor y mandyllau yn y croen ac yn gadael y clefyd i mewn.
  • Roedd rhai yn awgrymu lladd cathod a chŵn oherwydd credid mai nhw oedd yn lledaenu’r pla.
  • Yn Llundain, gorchmynnodd Edward III i fudreddi’r strydoedd gael ei lanhau, gan ddweud mai’r arogl oedd yn lledaenu’r pla.

Wrth gwrs, nid oedd dim o hynny yn gallu atal y pla rhag lledaenu.

Fflangellwyr canoloesol yn gorymdeithio a chwipio eu hunain, gan gredu y bydden nhw'n puro eu hunain ac yn osgoi’r pla.
Fflangellwyr canoloesol yn gorymdeithio trwy dref Tournai, Yr Iseldiroedd yn 1349. Roedden nhw'n credu mai Duw oedd wedi anfon y pla. Roedden nhw'n credu y bydden nhw'n puro eu hunain drwy chwipio eu hunain, ac yn osgoi’r pla.

Ychydig iawn o ddatblygiad fu ym maes atal clefydau yn ystod yr oes fodern gynnar. Er bod pobl fel Vesalius a Harvey wedi mabwysiadu ymagwedd fwy gwyddonol tuag at feddygaeth, ni effeithiodd eu darganfyddiadau ddim ar feddygaeth ataliol.

curriculum-key-fact
Yn ystod Pla Mawr 1665, arddelwyd llawer o’r un syniadau aflwyddiannus a arddelwyd yn 1348-49. Roedd cwarantin 40 diwrnod yn effeithiol i ryw raddau, ond methodd hynny ag atal y clefyd rhag lledaenu yn gyfan gwbl.

Yn 1683, adeiladodd Anton van Leeuwenhoek ficrosgop, oedd â’r gallu i chwyddo gwrthrychau i 200 gwaith eu maint. Drwy hwn roedd yn gallu gweld creaduriaid bychan iawn o alwodd yn filionos. Roedd wedi darganfod bacteria.

Ond, nid oedd e nac unrhyw un arall wedi sylweddoli beth oedd eu harwyddocâd, na’u bod yn achosi clefydau. Fe gymerodd hi 200 mlynedd arall cyn i wyddoniaeth bacterioleg gynhyrchu brechiadau fyddai’n atal marwolaeth o ganlyniad i glefydau marwol.