Tirffurfiau dyddodol

Gorlifdiroedd

(Cynnwys Saesneg)

Tirffurf yn y cwrs isaf yw gorlifdir. Mae’n ddarn gwastad o dir sy’n cael ei orchuddio â dŵr pan fydd afon yn gorlifo’i glannau. Mae gorlifdir yn cael ei ffurfio o ganlyniad i erydiad a dyddodiad. Mae erydiad yn creu ardal lydan, wastad o boptu’r afon. Mewn llifogydd, mae deunydd sy’n cael ei gludo gan yr afon yn cael ei ddyddodi (gan fod yr afon yn colli ei chyflymder a’i hegni i gludo deunydd). Dros gyfnod, mae uchder y gorlifdir yn codi wrth i ddeunydd gael ei ddyddodi o boptu’r afon.

Mae gorlifdir yn aml yn dir amaethyddol. Mae’r tir yn ffrwythlon iawn gan ei fod wedi ei ffurfio o lifwaddod (silt sy’n cael ei ddyddodi ar ôl llifogydd afon). Mae gorlifdir yn aml yn ardal lydan, wastad sy’n cael ei hachosi gan ystumiau afon sy’n symud ar hyd y dyffryn.

Mae gan orlifdir bridd ffrwythlon, dyffryn llydan ac ochrau dyffryn graddol. Mae’r afon yn dolennu drwy sbardunau pleth wedi eu herydu a gall ffurfio ystumllynnoedd.

Llifgloddiau – arwedd gorlifdir

  • Mae llifgloddiau i’w gweld yng nghwrs isaf afon pan mae swm y dŵr sy’n llifo i lawr yr afon yn cynyddu a llifogydd yn digwydd.
  • Mae gwaddod sydd wedi cael ei erydu ymhellach i fyny’r afon yn cael ei gludo i lawr yr afon.
  • Pan mae’r afon yn gorlifo, mae’r gwaddod yn gwasgaru ar draws y gorlifdir.
  • Pan mae llifogydd yn digwydd, mae’r afon yn colli egni. Mae’r deunydd mwyaf yn cael ei ddyddodi yn gyntaf ar ochrau glannau’r afon a’r deunydd llai ymhellach i ffwrdd.
  • Ar ôl llawer o lifogydd, mae’r gwaddod yn crynhoi i godi uchder glannau’r afon, gan olygu bod y sianel yn gallu cludo mwy o ddŵr (arllwysiad mwy) ac mae llifogydd yn llai tebygol o ddigwydd yn y dyfodol.
Mewn llifogydd, mae dŵr yn llifo dros y glannau ac yn dyddodi silt. Rhwng llifogydd, mae’r afon yn llifo’n arafach gan ddyddodi deunydd megis silt ar wely’r afon, ac ar y llifgloddiau.

(Cynnwys Saesneg)