Tirffurfiau erydol

Gall prosesau erydol greu tirffurfiau gwahanol. Mae’r arweddau erydol i’w gweld yn aml yng nghwrs uchaf yr afon.

Rhaeadrau a cheunentydd (tirffurfiau mawr)

Mae rhaeadr yn ffurfio pan mae dŵr yn disgyn i lawr craig galed mewn ceunant serthochrog. Mae plymbwll yn ffurfio. Mae’r gordo yn erydu ac mae’r rhaeadr yn encilio.

(Cynnwys Saesneg)

Gostyngiad sydyn ar hyd cwrs yr afon yw rhaeadr. Mae’n ffurfio lle mae bandiau llorweddol o graig wydn (craig galed) wedi eu lleoli dros graig agored, sy’n llai gwydn (craig feddal).

  1. Mae’r graig feddal yn cael ei herydu’n gyflymach na’r graig galed ac mae hyn yn creu step.
  2. Wrth i’r erydu barhau, mae’r graig galed yn cael ei thandorri gan ffurfio gordo.
  3. Mae sgrafelliad a gweithred hydrolig yn parhau i erydu’r graig feddal gan greu plymbwll (tirffurf bach).
  4. Dros gyfnod mae hwn yn mynd yn fwy, gan gynyddu maint y gordo nes bod dim ar ôl i gynnal y graig galed, ac mae’n cwympo.
  5. Mae’r broses hon yn parhau ac mae’r rhaeadr yn encilio i fyny’r afon.
  6. Dyffryn serthochrog sydd ar ôl lle’r arferai’r rhaeadr fod. Mae’r dyffryn hwn yn cael ei alw’n geunant.

Dyffrynnoedd ffurf V

Sbardun yw tir sy’n ymwthio ac yn achosi i afon ddolennu. Gall sbardunau pleth achosi i afonydd ddal i ddolennu drwy ddyffryn ffurf V.

Yn y cwrs uchaf mae mwy o erydiad fertigol gan nad yw’r afon mor bwerus. Nid yw deunydd yn gallu cael ei symud mewn daliant ac yn lle hynny mae’n cael ei symud ar hyd gwely’r afon gan ddefnyddio rholiant neu neidiant. Mae’r erydiad hwn, ynghyd â symudiad deunydd wedi ei hindreulio ar ochrau’r afon, yn creu’r dyffryn ffurf V clasurol. Os oes darnau o graig galed sy’n anoddach eu herydu, bydd yr afon yn dolennu o’u cwmpas.