Enwi moleciwlau

Mae enwau moleciwlau organig yn deillio o’r teulu organig symlaf: yr alcanau.

Cyfri’r atomau carbon

Bydd angen i ti ddysgu sut i enwi moleciwlau hyd at 5 atom carbon o hyd. Does dim ffordd hawdd o wneud hyn - rhaid i ti eu dysgu nhw.

CodNifer yr atomau carbon
meth1
eth2
prop3
bwt4
pent5

Grwpiau gweithredol

  • Alcanau – bondiau sengl yn unig
    • enwi: methan, ethan ac ati
  • Alcenau – yn cynnwys C = C
    • enwi: ethen, propen ac ati
  • Alcoholau – yn cynnwys – OH
    • enwi: bwtanol, propanol ac ati

Enwi moleciwlau mwy cymhleth [Haen uwch – Cemeg yn unig]

Mae hi’n gymharol hawdd enwi moleciwlau llinol, ond beth sy’n digwydd os oes canghennau yn y gadwyn? Beth sy’n digwydd os yw’r grŵp OH yn bondio â’r ail atom carbon yn y gadwyn?

Mae’r rheolau canlynol yn ein galluogi ni i roi enw unigryw i unrhyw gyfansoddyn organig:

  1. Dewis y gadwyn hiraf o atomau carbon heb ganghennau. Efallai na fydd y gadwyn wedi’i lluniadu’n ‘syth’.
  2. Rhifo’r gadwyn o’r pen lle mae’r canghennu’n dechrau gyntaf – neu o’r pen lle mae’r grŵp gweithredol.
  3. Rhestru’r grwpiau sy’n canghennu a’r grwpiau gweithredol yn nhrefn y wyddor, gan gynnwys rhif i ddynodi pa atom carbon yn y gadwyn maen nhw’n bondio ag ef.

Enghraifft: Enwi’r alcen

  • Dod o hyd i’r gadwyn hiraf sy’n cynnwys y bond dwbl: 4 atom carbon, sef bwten.
Fformiwla adeileddol 3-methylbwt-2-en, gyda'r gadwyn hiraf o Garbon wedi ei amlygu.
  • Rhifo’r atomau carbon o’r ochr mae’r bond dwbl agosaf ati, sef yr ochr dde.
Fformiwla adeileddol 3-methylbwt-2-en, gyda phedwar atom Carbon wedi'u labelu'n 1-4.
  • Mae’r bond dwbl rhwng yr atom carbon cyntaf a’r ail yn y brif gadwyn, felly bwt-1-en.
Fformiwla adeileddol 3-methylbwt-2-en, gyda'r bond dwbl wedi ei amlygu.
  • Yn olaf, mae grŵp methyl ar atom carbon rhif 2.
Fformiwla adeileddol 3-methylbwt-2-en, gyda'r grŵp methyl (CH3) ar atom carbon rhif 2 wedi ei amlygu.

Enw llawn: 2-methylbwt-1-en

Os oes unrhyw grwpiau’n ailadrodd yn y moleciwl, mae angen y rhagddodiad deu-(dau), tri-(tri) neu tetra-(pedwar) (er enghraifft, CH3C(CH3)2CH3 – deumethylpropan).

curriculum-key-fact
Ar gyfer alcoholau ac alcenau, mae angen rhoi rhifau yng nghanol yr enw. Mae'r rhif yn gysylltiedig â’r grŵp gweithredol, er enghraifft: CH3CH(OH)CH3 yw propan-2-ol, CH3CH2CH=CH2 yw bwt-1-en (oherwydd bod y bond dwbl yn dechrau ar atom carbon rhif 1).