Y gylchred galchfaen

Calsiwm carbonad

Mae calsiwm carbonad, calsiwm ocsid a chalsiwm hydrocsid i gyd wedi’u gwneud o galchfaen ac yn cael eu defnyddio ar gyfer pethau pwysig, felly mae’n bwysig gwybod sut maen nhw’n cael eu gwneud.

Diagram yn dangos y cydosodiad i wresogi calsiwm carbonad i wneud calsiwm ocsid a charbon deuocsid.

Mae calsiwm carbonad yn bodoli’n naturiol mewn calchfaen. Pan fydd calchfaen yn cael ei wresogi’n gryf, mae’r calsiwm carbonad sydd ynddo’n amsugno gwres (endothermig) ac mae’n dadelfennu i ffurfio calsiwm ocsid. Mae’r ffaith fod y calchfaen yn goleuo’n oren wrth gael ei wresogi yn dangos hyn.

calsiwm carbonad → calsiwm ocsid + carbon deuocsid

CaCO3(s) → CaO(s) + CO2(n)

Mae calsiwm ocsid (sef calch brwd) yn gynhwysyn pwysig wrth wneud sment ac mae hefyd yn cael ei ddefnyddio i wneud rhai mathau o blastr.

Calsiwm ocsid

Mae calsiwm ocsid yn adweithio â rhai diferion o ddŵr i ffurfio calsiwm hydrocsid, sy’n alcali. Mae hwn yn adwaith ecsothermig. Gallwn ni weld hyn gan fod y dŵr yn troi’n ager. Mae’r solid yn aros yn wyn ond mae’n briwsioni’n bowdr wrth i’r dŵr gael ei ychwanegu.

calsiwm ocsid + dŵr → calsiwm hydrocsid

CaO(s) + H2O(h) → Ca(OH)2(s)

Calsiwm hydrocsid

Mae calsiwm hydrocsid (sef calch tawdd) yn cael ei ddefnyddio i niwtraleiddio asidedd gormodol, er enghraifft, mewn llynnoedd a phriddoedd sydd wedi cael eu heffeithio gan law asid.

Mae calsiwm hydrocsid yn hydoddi mewn gormodedd o ddŵr i gynhyrchu hydoddiant calsiwm hydrocsid (dŵr calch), sy’n cael ei ddefnyddio i brofi am garbon deuocsid. Mae’r carbon deuocsid yn adweithio â’r calsiwm hydrocsid i ffurfio calsiwm carbonad gwyn, sy’n anhydawdd ac felly’n troi’r dŵr calch yn ‘llaethog’.

calsiwm hydrocsid + carbon deuocsid → calsiwm carbonad + dŵr

Ca(OH)2(dyfr) + CO2(n) → CaCO3(s) + H2O(h)

Diagram yn dangos sut mae carbon deuocsid yn adweithio â chalsiwm hydrocsid i ffurfio calsiwm carbonad gwyn, sy'n anhydawdd ac felly'n troi'r dŵr calch yn ‘llaethog’.

Mae’r adweithiau hyn i gyd wedi’u cysylltu â’i gilydd, ac yn ffurfio’r gylchred galchfaen.

Diagram o'r gylchred calchfaen.