Ffyrdd gwych i gefnogi dy blentyn i ddarllen gartref

Gan Tara Parker, Uwch Reolwr Rhaglen Blynyddoedd Cynnar yn yr Ymddiriedolaeth Llythrennedd Cenedlaethol

Wyt ti’n cofio dy hoff lyfrau pan oeddet ti’n blentyn – y rhai roeddet ti’n eu darllen dro ar ôl tro ac yn eu gwybod air am air? Oeddet ti’n ddigon ffodus efallai i ddarllen storïau’n rheolaidd gyda dy deulu a chael rhywun i ddarllen stori amser gwely i ti cyn i ti syrthio i gysgu? Fyddet ti ddim wedi gwybod hynny ar y pryd, ond roedd y profiadau hynny’n flociau adeiladu hollbwysig i dy ddyfodol.

Mae darllen, cael stori wedi’i darllen i ti, a rhannu llyfrau yn y cartref yn helpu adeiladu geirfa plentyn a’i ddealltwriaeth o’r byd. Mae ymchwil yn dangos fod plant sy’n dechrau’r ysgol gyda geirfa a sgiliau cyfathrebu da yn ei chael hi’n haws gwneud ffrindiau, yn cael llai o broblemau ymddygiad ac yn fwy tebygol o wneud yn dda yn academaidd. Mae sylfaen ieithyddol gadarn gynnar hyd yn oed wedi’i chysylltu â gwell iechyd meddwl wrth i blant dyfu’n hŷn.

Mae darllen gyda dy blentyn, neu annog dy blentyn i ddarllen yn annibynnol, am gyn lleied â deng munud y dydd yn gallu gwneud gwahaniaeth mawr. Dyma ambell ffordd i helpu plant o bob oed i fwynhau darllen ac i fynd ati i ddarllen yn amlach.

1. Cymryd egwyl wrth ddarllen

GETTY IMAGES

Does dim rhaid darllen llyfr cyfan ar un waith! Mae unrhyw amser sy’n cael ei dreulio’n rhannu neu’n siarad am lyfr yn fuddiol, hyd yn oed os mai dim ond ychydig o funudau ar y tro ydi o. Os oes rhaid cau’r llyfr yn gynnar am ei bod hi’n amser te, neu bod y plentyn yn colli diddordeb, mae hynny’n iawn. Mae darllen yn gallu cymryd llawer o egni meddyliol ac mae cymryd hoe yn rhoi cyfle i blant adeiladu’r stamina meddyliol angenrheidiol, fel y byddan nhw cyn bo hir yn gallu darllen am gyfnodau hirach.

2. Gwneud darllen yn rhan o batrwm dyddiol y plentyn

GETTY IMAGES

Trefna amser darllen rheolaidd yn niwrnod dy blentyn, fel ei fod yn dechrau ei ddisgwyl fel rhan o batrwm y dydd. Mae unrhyw amser o’r dydd yn iawn. Mae rhai plant yn mwynhau darllen cyn gwely, ond mae eraill yn gallu bod yn rhy flinedig gyda’r nos. Fe allai fod yn well i rai plant ddarllen yn syth ar ôl cinio, neu yn y bore ar ôl brecwast, pan fydd ganddyn nhw fwy o egni. Gelli di annog dy blentyn i gofnodi ei darllen drwy ddefnyddio siart ddarllen wythnosol. Bydd hyn yn ei helpu i ddathlu’r camau mae wedi’u cymryd.

Hefyd, gallet greu lle clyd yn dy gartref a’i alw’n ‘gornel ddarllen’, a all fod yn fawr neu’n fach. Gad i dy blentyn ei addurno gyda’i hoff lyfrau a theganau meddal, wedyn bydd yn edrych ymlaen at fynd yno i ddarllen. Pan alli di, ceisia wneud yn siŵr fod y plentyn yn dy weld di’n darllen, neu darllena efo’r plentyn, i ddangos bod oedolion yn darllen hefyd!

3. Annog dy blentyn i ddilyn ei ddiddordebau

GETTY IMAGES

Gad i dy blant ifanc ddewis y llyfrau maen nhw’n eu darllen. Gelli di wneud hyn drwy gadw llyfrau ar silff sydd o fewn cyrraedd iddyn nhw, neu gyflwyno dau neu dri llyfr iddyn nhw a gadael iddyn nhw ddewis. Gad iddyn nhw ddarllen yr un llyfr, neu’r un math o stwff (fel cylchgronau pêl-droed!) dro ar ôl tro. Bydd ailddarllen yn helpu plant iau i ddysgu geiriau a deall sut mae iaith yn gweithio. Dilyn eu diddordebau ydy’r ffordd orau hefyd i gadw eu diddordeb a sicrhau bod darllen yn hwyl, fydd yn gwneud iddyn nhw fod yn fwy tebygol o fod eisiau darllen yn ehangach yn y man.

Yn olaf, os wyt ti’n darllen llyfr iddyn nhw, gad i’r plentyn droi’r tudalennau, neidio tudalen, mynd yn ôl i dudalen, a thorri ar dy draws – hyd yn oed os wyt ti’n teimlo’i fod yn mynd oddi ar y trywydd. Mae siarad am y llyfr yn ei helpu i wneud synnwyr o’r hyn mae’n ei ddarllen.

4. Defnyddio technoleg gyda’ch gilydd

GETTY IMAGES

Mae ymchwil gan yr Ymddiriedolaeth Llythrennedd Cenedlaethol wedi canfod fod technoleg, pan fydd yn cael ei defnyddio’n briodol gydag oedolyn, yn gallu bod yn ffordd bwysig i gyflwyno llawer o blant i ddarllen, gan gynnwys plant yn y blynyddoedd cynnar, a bechgyn. Paid â bod ofn defnyddio dy ffôn, tabled, cyfrifiadur, gliniadur a dyfeisiau eraill weithiau i gael dy blant i ddarllen a gwneud gweithgareddau sy’n helpu i adeiladu geirfa. Gallai hyn gynnwys amrywiaeth o weithgareddau, fel:

• Dweud stori gan ddefnyddio lluniau ar dy ffôn

• Galwadau fideo i ffrindiau a pherthnasau i gael plant i sgwrsio

• Defnyddio YouTube i ganfod geiriau hwiangerddi

• Defnyddio apiau i ddarllen e-lyfrau neu wrando ar lyfrau llafar (mae llawer ar gael am ddim tra bo ysgolion wedi cau)

Mae modd defnyddio’r gweithgareddau hyn, neu rai tebyg, gyda phlant o bob oed. Bydd plant ifanc yn dysgu orau pan fyddi di efo nhw’n gwneud y gweithgareddau, ac mi fedri di helpu dy blentyn hŷn drwy ddangos sut i ddefnyddio’r dechnoleg yn briodol. Mae plant bob amser yn elwa o weld a chlywed eu rhieni a’u gofalwyr yn gwneud pethau. Mae hyn yn eu helpu i ddeall sut i wneud drostyn nhw’u hunain. Mae technoleg ar ei mwyaf effeithiol pan fydd wedi’i chysylltu â phethau eraill mae dy blentyn yn eu dysgu, ac wedi’i chydbwyso â gweithgareddau dysgu eraill.

5. Annog dy blentyn i ddweud stori

GETTY IMAGES

Gelli gynnwys ysgrifennu a thynnu llun yn dy batrwm gartref drwy helpu dy blentyn i ddweud stori. Wrth ddweud stori, mae plant yn ymarfer sgiliau iaith pwysig, fel yr amser gorffennol a dyfodol a geiriau pontio. Gelli di fodelu’r ymddygiad hwn drwy ddweud storïau wrthyn nhw. Mae plant wrth eu bodd yn clywed straeon am dy blentyndod neu brofiadau eraill, ac mae’n rhoi ysbrydoliaeth iddyn nhw ar gyfer dweud eu straeon eu hunain.

Wedyn, gelli di ddangos iddyn nhw sut i ysgrifennu neu ddarlunio’u stori. Mi allant ei darlunio mewn lluniau, neu ei theipio ar gyfrifiadur, yn dibynnu beth yw eu hoed. I rai plant, dweud stori eu hunain yw’r ffordd orau i danio’u dychymyg a’u diddordeb mewn straeon. Trwy’r hyn maen nhw’n ei ysgrifennu, gelli di ddysgu am rai o’u diddordebau a chanfod llyfrau addas iddyn nhw!

6. Sgwrsio

GETTY IMAGES

Mae ymchwil yn dangos fod plant sy’n sgwrsio gydag oedolyn, gan gymryd eu tro i siarad, yn dysgu’n gynt wedi tyfu’n hŷn. Wrth gymryd pob cyfle i sgwrsio gyda dy blentyn byddi di’n ei helpu i adeiladu’r sgiliau iaith a geirfa angenrheidiol ar gyfer yr ysgol. Gad i dy blentyn ddewis y pwnc y mae am sgwrsio amdano, gwranda arno, gofynna gwestiynau a rhanna dy syniadau di. Gelli di ddefnyddio gweithgareddau bob-dydd, fel gwisgo neu baratoi pryd bwyd, i ysgogi sgwrs gyda dy blentyn. Fe ddysgi di lawer am ddiddordebau dy blentyn!

7. Rhannu straeon gan ddefnyddio’r lluniau yn y llyfr yn lle’r geiriau

GETTY IMAGES

Mae lluniau’n gymorth gwych i ddarllenwyr ifanc a rhai sy’n ei chael hi’n anodd darllen. Maen nhw’n ddifyr, yn dal sylw plant ac yn eu helpu i wneud synnwyr o’r hyn maen nhw’n ei ddarllen. Os ydy dy blentyn yn ansicr ynghylch darllen yr holl eiriau yn y llyfr, gall ddechrau drwy ddweud stori gan ddefnyddio’r lluniau. Gofynna i dy blentyn ddisgrifio’r lluniau mae’n eu gweld, hola beth mae’r cymeriadau’n ei wneud a pham maen nhw’n gwneud hynny, a gofynna a fedr y plentyn ddyfalu beth sy’n mynd i ddigwydd nesaf. Erbyn diwedd y llyfr, fe allet ti weld bod y plentyn wedi creu stori gyffrous newydd sbon!

8. Chwarae gyda llythrennau, synau a geiriau

Getty Images

Cyflwyna gemau a gweithgareddau i helpu plant i ddysgu geiriau newydd. I blant hŷn, gallai’r rhain fod yn bosau geiriol, croeseiriau, neu chwileiriau. Gallai’r plant dorri geiriau allan o gylchgronau ar thema arbennig i greu map geiriau. I blant iau, canolbwyntia ar chwarae gyda llythrennau a synau. Gelli di ddefnyddio Play-Doh neu lythrennau magned.

Gelli wneud cawl seiniau drwy ganfod eitemau o gwmpas y tŷ sy’n dechrau gyda sain arbennig a’u cymysgu mewn bowlen efo’i gilydd. Mae’r gweithgareddau hyn i gyd yn adeiladu geirfa dy blentyn ac yn ei helpu i ddeall sut mae geiriau’n gweithio. Bydd hyn yn ei helpu i ddeall geiriau wrth ddarllen llyfrau, felly bydd darllen yn dod yn haws ac yn fwy o hwyl!

Mae Tara Parker yn Uwch Reolwr Rhaglen Blynyddoedd Cynnar yn yr Ymddiriedolaeth Llythrennedd Cenedlaethol, lle mae hi’n cynorthwyo teuluoedd i gyfranogi yn natblygiad iaith a chyfathrebu eu plant ifanc.

Am ragor o wybodaeth edrycha ar weddill Dechrau Ysgol Gynradd sy’n cynnig nifer o ffyrdd i helpu paratoi plant ar gyfer gwahanol agweddau o fywyd ysgol – yn ymarferol ac yn emosiynol.

Beth ddylet ti ei bacio ym mag ysgol dy blentyn?
Gwisg ysgol: Beth rwyt ti angen ei wybod
Dechrau Ysgol Gynradd – Tudalen hafan