Llosgfynyddoedd

Cynnwys y wers hon

  • Un fideo am gyfansawdd y Ddaear a damcaniaeth tectoneg platiau
  • Un gweithgaredd i dy helpu i ddysgu termau allweddol am losgfynyddoedd
  • Un gweithgaredd i fynegi barn am fyw mewn ardaloedd peryglys

Lesson content

  • One video about the Earth's composition and the plate tectonic theory
  • One activity to help you learn key terms about volcanoes
  • One activity on expressing opinions about living in dangerous areas

Mae llosgfynydd yn cyfeirio at agoriad yn y Ddaear ble mae nwy a magma yn cael ei ryddhau, craig tawdd sydd yn cael ei storio o dan wyneb y Ddaear yw magma. Pan mae llosgfynydd yn echdorri (erupt) mae’r magma yn llifo neu’n ffrwydro o'r ddaear ar ffurf lafa.

Ble mae llosgfynyddoedd y Byd?

Mae cramen y Ddaear yn debyg iawn i blisgyn ŵy sydd wedi ei dorri, mae’n cynnwys sawl rhan unigol a elwir yn blatiau tectonig. Edrycha ar y map sydd yn dangos lleoliad prif losgfynyddoedd y byd a ffiniau (boundaries) y platiau tectonig hyn, fe welir bod cydberthynas agos iawn rhwng lleoliad y llosgfynyddoedd a'r ffiniau. Mae ardaloedd penodol o amgylch y Byd i’w gweld gyda chrynodiad uchel o losgfynyddoedd, mae’r rhain i weld o amgylch Y Môr Tawel ar arfordir Gorllewin America a Dwyrain Asia. Mae’r ardal yma yn cael ei adnabod fel Cylch Tân Y Môr Tawel. Mae dros 450 o losgfynyddoedd byw a mud (dormant) wedi’u lleoli yma. Mae’r ardal hon hefyd yn actif iawn o ran daeargrynfeydd.

Fideo / Video

Gwylia fideo yn Saesneg - Tectonic activity

Mae'n dangos symudiad cramen y Ddaear a sut mae platiau tectonig yn rhyngweithio ar ffiniau platiau.

A clip in English showing the movement of the Earth's crust and how tectonic plates interact at plate boundaries.

Nodiadau i rieni

Ar ôl gwylio'r fideo, bydd disgyblion yn gallu:

  • adnabod yr haenau gwahanol sydd yn ffurfio’r Ddaear
  • deall sut mae prosesau gwahanol yn achosi llosgfynyddoedd a daeargrynfeydd

Notes for parents

After watching the video, students will be able to:

  • recognise the different layers that make up the Earth's composition
  • understand how different processes create volcanoes and earthquakes

Beth sydd yn achosi llosgfynyddoedd?

Mae’r patrwm hyn yn bodoli gan bod llosgfynyddoedd yn cael eu ffurfio gan weithgaredd tectonig ar ochrau’r platiau hyn. Wrth i’r platiau symyd mewn ffyrdd gwahanol maent yn medru achosi I losgfynydd ffurfio. Yr enw ar y ffiniau penodol hyn yw:

  • Ffin plât adeiladol

Mae’r platiau’n symud oddi wrth ei gilydd. Mae’r ffiniau yma hefyd yn cael ei galw’n ffin plât dargyfeiriol. Wrth i’r platiau tectonig symud oddi wrth ei gilydd mae hollt yn ffurfio, mae hyn yn galluogi i fagma sydd wedi ei storio yn y fantell godi i’r wyneb, mae hyn yn achosi llosgfynyddoedd a hefyd yn ffurfio (neu adeiladu) cramen newydd.

  • Ffin plât distrywiol

Ar y ffin yma mae’r platiau’n symud tuag at ei gilydd. Enw arall am ffin plât distrywiol yw ffin plât cydgyfeiriol. Fel arfer, mae un plât yn blât cefnforol (oceanic) a’r llall yn blât cyfandirol (continental). Bydd y plât cefnforol sydd yn drymach yn suddo o dan y plât cyfandirol, wrth iddo suddo mae’n toddi ac yn ffurfio magma sydd yn codi trwy holltau yn y graig tuag at y wyneb gan achosi llosgfynyddoedd. Gall y symudiad hwn achosi daeargrynfeydd hefyd wrth i’r ddau blât lithro a chrafu yn erbyn ei gilydd.

Gweithgaredd 1 / Activity 1

Cer ati i gynhyrchu adnodd i dy helpu i gofio’r hyn rwyt wedi ei ddysgu am losgfynyddoedd, cofia feddwl am dermau penodol, lleoliad y llosgfynyddoedd a'r broses sydd yn gyfrifol am eu ffurfio.

Mae’n bosib creu:

  • poster wybodaeth
  • model
  • cardiau fflach
  • fideo, cân neu rap

Cyfansawdd llosgfynnydd

Mae gan losgfynyddoedd nodweddion penodol:

  • siambr fagma - dyma le mae’r graig dawdd yn cael ei storio o dan y ddaear
  • prif agorfa - dyma’r sianel (neu sianeli) y mae magma yn teithio ar ei hyd i gyrraedd arwyneb y Ddaear
  • agorfa eilaidd - efallai y bydd rhywfaint o’r magma yn dianc drwy ochr y llosgfynydd, yn enwedig os yw’r brif agorfa wedi cau
  • crater - mae hwn i’w weld ar ben y llosgfynydd ac mae’r magma yn echdorri ohono

Effaith llosgfynyddoedd

Mae llosgfynyddoedd yn cael eu gweld fel pethau peryglus iawn, er hyn mae rhai pobl yn dal I ddewis byw o amgylch llosgfynyddoedd, mae hyn oherwydd gall losgfynyddoedd gael effaith chadarnhaol yn ogystal a rhai negyddol ar yr ardal o’u cwmpas. Mae enghreifftiau o rhain i’w gweld yn y tabl.

Effeithiau cadarnhaolEffeithiau negyddol
Mae egni geothermol yn ymwneud â defnyddio gwres sydd yn y Ddaear i gynhyrchu trydan. Gall egni geothermol gael ei gynhyrchu mewn ardaloedd lle mae magma yn agos at yr arwyneb. Mae hyn yn dda er mwyn cynyddu’r defnydd o egni adnewyddadwy.Mae llosgfynyddoedd yn beryglus. Maen nhw’n gallu lladd pobl a difrodi eiddo.
Mae lludw sy’n cael ei fwrw allan gan y llosgfynydd yn wrtaith da i briddoedd ar gyfer ffermio.Gall gweithgaredd economaidd ddioddef gan ei bod yn anodd i fusnesau weithredu ar ôl echdoriad.
Mae llosgfynyddoedd yn denu llawer o ymwelwyr, sy’n mwynhau’r golygfeydd dramatig.Mae cynefinoedd a thirweddau’n cael eu difrodi gan lifoedd lafa.
Mae magma sy’n codi’n dod â mwynau gwerthfawr i’r arwyneb, gan greu cyfleoedd mwyngloddio.Mae pobl yn dewis byw yn agos at losgfynyddoedd oherwydd effeithiau cadarnhaol, ond gall hyn olygu eu bod mewn perygl mawr.

Gweithgaredd 2 / Activity 2

A ddylai pobl fyw mewn ardaloedd sydd dan fygythiad o beryglon llosgfynyddoedd?

Bydd angen i ti greu darn ysgrifenedig sydd yn mynegi dy farn am y testun yma. Defnyddia’r wybodaeth o’r tabl uchod am effeithiau cadarnhaol a negyddol o ran llosgfynyddoedd, gallet ychwanegu rhai o resymau dy hun hefyd.

Cofia ddefnyddio termau penodol wrth leisio dy farn gan roi rhesymau dros dy ddewis. Edrycha ar wers Sut i fynegi barn er mwyn dy helpu.

Cwis / Quiz

Faint wyt ti wedi’i ddysgu? Ceisia wneud y cwis canlynol i brofi dy hun.

Ar ôl gorffen y cwis, cofia bwyso + er mwyn gweld yr adborth yn llawn.

Bitesize - Cyfnod Sylfaen
Bitesize - Cyfnod Allweddol 2
Bitesize - Cyfnod Allweddol 3