Enwau cyffredin a phriod

Cynnwys y wers hon

  • Un cyflwyniad i egluro beth yw enw, lluosog enwau, cenedl enwau ac enwau priod Cymraeg
  • Dau weithgaredd i brofi dy hun
  • Dau weithgaredd rhyngweithiol i brofi dy hun ar enwau unigol, lluosog a phriod Cymraeg

Lesson content

  • One introduction to explain nouns, noun plurals, gender and proper nouns in Welsh
  • Two activities to test yourself
  • Two interactive activities to test yourself on single, plural and proper nouns in Welsh

Beth yw enw?

Enw yw gair sy’n disgrifio peth arbennig, er enghraifft:

  • gwrthrych (‘cyfrifiadur’)
  • lleoliad (‘ystafell’) neu
  • berson (‘disgybl’)

Enw priod

Mae enw priod yn disgrifio:

  • enw penodol person (Megan; Ryan)
  • enw lleoliad daearyddol (Bangor; Caerffili)
  • enw mis (mis Chwefror) neu
  • enw gwlad, talaith neu ardal (Cymru; Rwsia; Awstralia; Patagonia)

Rhaid i bob enw priod ddechrau gyda phrif lythyren.

Ffurfiau lluosog

Mae nifer fawr o ffurfiau lluosog ar enwau yn Gymraeg. Dyma rai ffyrdd i greu’r ffurf luosog:

  • ychwanegu terfyniad, ee:
    • crys > crysau
    • marc > marciau
    • gwers > gwersi
    • ystafell > ystafelloedd
    • disgybl > disgyblion
    • cath > cathod
  • newid llafariad, ee:
    • tŷ > tai
    • car > ceir
  • ychwanegu terfyniad a newid llafariad, ee:
    • bawd > bodiau
    • pwt > pytiau
    • cadair > cadeiriau
    • athro > athrawon
    • gair > geiriau
  • cael gwared o’r terfyniad unigol, ee:
    • mochyn > moch
  • cael gwared o’r terfyniad unigol a newid y llafariad, ee:
    • plentyn > plant
  • newid terfyniad unigol gyda therfyniad lluosog, ee:
    • nodyn > nodau
  • newid terfyniad unigol gyda therfyniad lluosog a newid y llafariad, ee:
    • bachgen > bechgyn
  • weithiau bydd geiriau benthyg yn defnyddio ffurfiau lluosog sy’n debyg i Saesneg ar ddiwedd gair, ee:
    • banana > bananas
    • bocs > bocsys

Weithiau, mae’n anodd gwybod beth yw lluosog gair yn Gymraeg, felly os wyt ti’n dod ar draws ffurf newydd, noda fe lawr a dysga fe.

Gweithgaredd 1 / Activity 1

Gwna restr o dy hoff bethau yn y tŷ, ee poster; ffôn; cyfrifiadur. Wedyn ysgrifenna’r ffurf luosog nesaf at bob gwrthrych.

Gwiria dy atebion drwy edrych mewn geiriadur ar-lein, ee Y Termiadur Addysg.

Pam mor gywir oeddet ti?

Deall cenedl enwau

Mae pob enw yn y Gymraeg naill ai'n wrywaidd neu'n fenywaidd.

Os wyt ti'n cael trafferth penderfynu os yw gair yn wrywaidd neu'n fenywaidd, cofia fod enw benywaidd fel arfer (ag eithrio geiriau sy'n dechrau gyda 'll' neu 'rh') yn treiglo'n feddal ar ôl y fannod:

  • y
  • yr
  • 'r

Nid yw enw gwrywaidd yn treiglo ar ôl y fannod:

BenywaiddGwrywaidd
y goeden y car 
y ddynes y dyn
y fraich y bachgen
y ferchy map

Wyddost ti fod modd dyfalu cenedl enw weithiau trwy edrych ar derfyniad gair?

Er enghraifft, mae enw benywaidd yn aml iawn yn gorffen gydag 'ach'. Edrycha ar y terfyniadau benywaidd eraill sydd yn y tabl.

TerfyniadEnghraifft
-ach Cyfrinach 
-aethTystiolaeth
-as Cymwynas
-ebTaleb
-eg Dameg
-ellLlinell
-en Coeden
-esYsgrifenyddes
-fa Derbynfa
-aethTystiolaeth

Mae yna enwau gwrywaidd sydd â therfyniadau amlwg hefyd fel y gwelir yn y tabl hwn.

TerfyniadEnghraifft
-adur Cyfrifiadur 
-deb Undeb 
-dod Undod
-derDewrder
-hadBoddhad
-iadDymuniad
-iant Llwyddiant
-rwyddEuogrwydd
-yn Plentyn

Cofia fod:

  • eithriadau, ee bachgen, gwahaniaeth, gwasanaeth, hiraeth, pennaeth
  • ambell enw yn wrywaidd ac yn fenywaidd, ee amrywiaeth
  • cenedl enwau'n gallu amrywio rhwng de Cymru a gogledd Cymru, ee cwch, cwpan, munud

Gweithgaredd 2 / Activity 2

Dewisa genedl enw'r geiriau canlynol. Gwiria’r atebion drwy edrych mewn Geiriadur Cymraeg ar-lein, ee Y Termiadur Addysg. Mewn geiriadur, bydd gair gwrywaidd yn cael ei ddynodi gyda ‘eg’ (sy'n sefyll am enw gwrywaidd) a gair benywaidd yn cael ei ddynodi gyda ‘eb’ (sy'n sefyll am enw benywaidd).

Wnest ti ddyfalu yn gywir?

GairCenedl
Holiadur  
Deiseb
Anhawster
Eglurhad
Esblygiad
Senstifrwydd
Cymwynas 
Llythyr
Llwy 
Campfa
Amrywiaeth

Gweithgaredd 3 / Activity 3

Clica ar y llun i agor y gweithgaredd. Uwcholeua'r holl enwau rwyt ti'n gallu eu gweld yn y testun.

Enwau unigol ydyn nhw i gyd heblaw un - wyt ti'n gallu cael hyd i'r unig enw lluosog yn y darn?

Gweithgaredd 4 / Activity 4

Darllena'r adolygiad ffilm ganlynol, ac uwcholeua'r enwau unigol, lluosog ac enwau priod yn y testun.

Bitesize - Cyfnod Sylfaen
Bitesize - Cyfnod Allweddol 2
Bitesize - Cyfnod Allweddol 3