Ecosystemau

Cynnwys y wers hon

  • Dau fideo i egluro beth yw ecosystem a'r gadwyn fwyd
  • Dau weithgaredd i ymarfer creu cadwyn fwyd ac i ystyried sut mae anifeiliaid yn cyd-ddibynnu ar ei gilydd
  • Un cwis i atgyfnerthu’r dysgu

Lesson content

  • Two videos to explain what an ecosystem and a food chain are
  • Two activities to practise creating a food chain and to recognise how animals co-depend on one another
  • One quiz to consolidate the learning

Beth yw ecosystem?

System naturiol ble mae cylchredau bywyd planhigion ac anifeiliaid wedi eu cysylltu gyda’i gilydd a'r amgylchedd anfyw yw ecosystem.

Mae nodweddion anfyw yn cynnwys:

  • dŵr
  • aer
  • egni solar
  • creigiau
  • priddoedd

Mae’r nodweddion byw yn cynnwys:

  • planhigion (fflora)
  • anifeiliaid (ffawna)
  • pryfed
  • micro-organebau

Mae ecosystemau yn medru amrywio’n fawr iawn o ran eu maint. Gall fod yn ardaloedd eang iawn fel coedwigoedd glaw neu glaswelltir, i ardaloedd llawer llai megis y bywyd o dan garreg neu mewn diferyn o ddŵr.

Fideo 1 / Video 1

Fel y gwelir ar dwyni tywod Margam yn y fideo hwn, mae pob ecosystem yn dibynnu ar ddwy broses, sef llif egni a'r gylchred maetholion.

Mae pob ecosystem yn cael ei gynnal gan lif egni. Y brif ffynhonnell egni yw golau’r haul sy’n cael ei amsugno gan blanhigion a’i drawsnewid i egni trwy’r broses a elwir yn ffotosynthesis. Mae’r egni yma yn cael ei drosglwyddo trwy’r ecosystem wrth i blanhigion gael eu bwyta gan anifeiliaid ac wrth i anifeiliaid gael eu bwyta gan rai eraill. Yr enw ar hyn yw'r gadwyn fwyd.

Nodiadau i rieni

Ar ôl gwylio'r fideo, bydd disgyblion yn gallu:

  • dysgu beth yw’r prif elfennau o fewn ecosystem
  • adnabod nodweddion sydd yn creu cadwyn fwyd
  • cysylltu ecosystemau a chadwyni bwyd gyda’r amgylchedd o’u cwmpas

Notes for parents

After watching the video, students will be able to:

  • learn what the key elements are within an ecosystem
  • recognise the features which create a food chain
  • associate ecosystems and food chains with the surrounding environment

Fideo 2 / Video 2

Mae gan bob cadwyn fwyd gydrannau penodol, mae’r rhain yn cynnwys:

  • Y cynhyrchwyr - Planhigion gwyrdd sy’n cyflawni ffotosynthesis yw’r cynhyrchwyr. Maen nhw’n defnyddio egni golau o’r haul i drawsnewid carbon deuocsid o’r aer, a dŵr o’r pridd, yn glwcos ac ocsigen.

  • Ysyddion cynradd - Llysysyddion yw’r rhain yn bennaf sydd yn bwyta planhigion gwyrdd.

  • Ysyddion eilaidd - Anifeiliaid sydd yn bwyta’r ysyddion cynradd.

  • Ysydd trydyddol - Mae’r rhain yn anifeiliaid mwy sydd yn bwyta’r ysyddion eilaidd. Oni bai bod anifeiliaid mwy yn yr ecosystem dyma’r anifail fydd ar ben y gadwyn fwyd.

  • Dadelfenyddion - Pethau byw sydd yn bwydo ar organebau marw ac organebau sy’n pydru, mae’r rhain yn cynnwys bacteria, ffyngau a phryfed. Trwy wneud hyn mae’r dadelfenyddion yn sicrhau bod y maetholion yn cael eu dychwelyd yn ôl i’r pridd gan gwblhau’r gylchred.

Enghraifft o gadwyn fwyd

Dyma gadwyn fwyd syml nodweddiadol yng Nghymru. Mae’n dangos sut mae’r egni yn cael ei drosglwyddo o’r cynhyrchydd, sef y gwair, i lygoden y dŵr wrth iddo fwyta’r hadau gwair, ac yna i’r dylluan sydd yn enghraifft o ysydd eilaidd.

Gweoedd bwyd

Mae cadwyn fwyd cymhleth yn cael ei galw’n we fwyd – mae hyn yn golygu bod rhai anifeiliaid a phlanhigion yn cael eu bwyta gan fwy nag un organeb arall.

Mewn gwe fwyd, mae newidiadau i boblogaeth un organeb yn effeithio ar boblogaethau organebau eraill. Cyd-ddibyniaeth yw hyn. Er enghraifft os bydd y nifer o chwistlod yn y diagram isod yn lleihau bydd hyn yn achosi i nifer y lindys gynyddu ac i nifer y tylluanod leihau.

Gweithgaredd 1 / Activity 1

  1. Sut fath o ecosystem sydd yn dy ardal leol?

Cer o amgylch dy ardd neu ardal leol, llunia dabl gyda’r pethau anfyw a'r pethau byw sydd i’w gweld yno. Meddylia sut mae’r pethau hyn yn dylanwadu ar ei gilydd.

Nawr, meddylia ymhellach o dy gartref. Sut fath o bethau byw ac anfyw fyddet yn debygol o ddod ar eu traws yn y llefydd canlynol:

  • y diffeithdir
  • y goedwig law
  • y pegynau
  1. Ceisia greu cadwyn fwyd syml i ddangos sut mae’r pethau byw yn dy ardal leol yn effeithio ar ei gilydd.

Y gylchred maetholion

Yr ail broses pwysig o fewn ecosystem yw’r gylchred maetholion. Caiff rhai maetholion eu hailgylchu yn barhaus o fewn ecosystem mewn system gaeedig. Ym mhob cylchred mae planhigion yn cymryd maetholion o’r pridd. Mae’r maetholion yma yn cael eu defnyddio gan y planhigion neu gan yr anifeiliaid sydd yn bwyta’r planhigion. Ar ôl i’r planhigion neu anifail farw maent yn dadelfennu, gan ddychwelyd y maetholion i’r pridd yn barod i’w defnyddio yn y dyfodol.

Mae’r diagram hwn yn dangos enghraifft o’r gylchred maetholion mewn coedwig law drofannol, er mae’r broses yma yn digwydd mewn pob ecosystem ar draws y byd.

O fewn y gylchred yma mae’r maetholion yn cael eu hamsugno o’r pridd wrth iddynt dyfu. Wrth i’r coed golli rhai o’u dail mae’r dail yma yn dadelfennu ar lawr y goedwig ac felly mae’r maetholion yn cael eu trosglwyddo yn ôl i’r pridd er mwyn cael eu defnyddio eto, gan gwblhau’r gylchred.

Gweithgaredd 2 / Activity 2

Lawrlwytha'r daflen waith ar ecosystemau gan ddefnyddio’r wybodaeth rwyt ti wedi ei ddysgu.

Ecosystemau

Cwis / Quiz

Ceisia wneud y cwis canlynol i brofi dy hun.

Ar ôl gorffen y cwis, cofia bwyso + er mwyn gweld yr adborth yn llawn.

Try the following quiz to prove yourself.

When you have finished the quiz, press + to see the feedback in full.

Bitesize - Cyfnod Sylfaen
Bitesize - Cyfnod Allweddol 2
Bitesize - Cyfnod Allweddol 3