Sahte haberlere karşı mücadele

Propagandadan uydurma haberlere kadar “sahte haber” terimi, genellikle siyasi veya ticari çıkar amacıyla internet üzerinden sahte ve yanlış bilgi yayılmasını ifade ediyor.

Muhaliflerini zayıflatma amacıyla hükümetlerin propaganda yapması yeni bir şey değil. BBC İzleme Servisi 1930’lardan bu yana dünyada medya yoluyla gerçeklerin çarpıtılması örneklerini izliyor. O günden bu yana değişen şey ise yanlış bilgi yayma olanak ve saiklerinin sosyal medya vasıtasıyla hızla uluslararası sınırları aşıyor olmasıdır.

“Sahte haber” tartışmalı bir kavram. Bazı politikacılar, hoşlarına gitmeyen doğru haberleri yayımlayan meşru medyayı eleştirmek için de bu ifadeyi kullanıyor. Bu alanda çalışma yürüten akademisyenler, dijital dünyada yanlış bilgi sorununu tanımlamak için “bilgi düzensizliği” gibilerinden alternatif terimlerin kullanılmasını öneriyor.  Bu, siyasi amaçlı gündem yönlendirme dışında, sağlıkla ilgili yanlış bilgiler, ünlülerin ölümü, etnik gerginliklere ve hatta toplumlar arası şiddete yol açabilecek asılsız suçlamalar gibi konuları da kapsıyor.

ABD’de 2016 başkanlık seçimleri öncesinde Papa’nın Donald Trump’ı desteklediğine dair söylentiler sosyal medyada yayılmıştı.

Adına ne dersek diyelim yanlış bilgi sorunu giderek artıyor. Gerçekle ilgisi olmayan sahte haberler duygulara hitap ederek gerçek haberlerden daha hızlı yayılıyor. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü (MIT) tarafından yapılan araştırmalar, yanlış haberlerin Twitter üzerinden her tür bilgi alanında gerçeklerden daha hızlı yayıldığını gösteriyor. Ayrıca yanlış haber ve bilgileri sadece otomatik bot hesapların değil insanların da paylaştığı görülüyor.

Bu alanda yapay zekanın da kullanıldığı biliniyor; bu alandaki gelişmeler sayesinde tümüyle montajlanmış ses ve görüntü kayıtları üreterek kamuoyu tarafından bilinen kişileri ve ünlüleri gerçek hayatta yapmadıkları şeyleri yapmış veya söylemedikleri şeyleri söylemiş gibi göstermek mümkün. Bu videolara “deepfakes” adı veriliyor ve bu teknolojinin medyada çarpıtma potansiyeli göz ardı edilemez. Bunlarla sadece sahte haber üretmek değil, eskiden güvenilir görülen meşru içeriklere de şüpheyle yaklaşılmasını sağlamak mümkün olabiliyor. BBC’nin haberleri doğrulatma çalışmaları, izleyicilerin güvenini korumak bakımından daha büyük önem kazanacağı gibi daha da zor hale gelecek.

Peki, gazeteciler bu gelişmeler karşısında nasıl bir tutum almalı? Bu bakımdan dört alanda fark yaratmak mümkün: doğrulatma, sahte haberlerin ifşa edilmesi, şeffaflık ve medya bilgisinin geliştirilmesi.

Doğrulatma

Sağlam köklere sahip medyaya yönelik güveni koruyabilmek için gazetecilerin sahte haberlerin tuzağına düşmemede gerekli adımları atması önem taşıyor. İnternette görüp de bir haberde kullanılması veya kaynak gösterilmesi düşünülen her türlü içeriği doğrulatmak gerekir.

Kullanıcı kaynaklı içerik (UGC) ile ilgilenen ekip, bu yazılı ve görsel içeriklerin doğruluğunu saptamak için çeşitli yöntemler kullanıyor.  Atılacak ilk adım, haberin, video veya fotoğrafın ilk kaynağını veya bunu sosyal medyada paylaşan ilk kişiyi bulup onunla konuşmaktır.  İçeriğin doğruluğunu tespit etmek için kullanılan yöntemler arasında imaj arama, coğrafi konum araştırması ve diğer eski araştırma teknikleri sayılabilir. Video veya fotoğrafların üstveri (metadata) bilgileri bunların nerede çekildiğine dair ayrıntıları içerir – ancak bu verilerle oynanmış olma ihtimaline karşı da dikkatli olmak gerekir. Ayrıca güneşin açısı, o tarihte olay yerindeki hava durumu gibi bilgileri kontrol etmek de içeriğin doğruluğunu tespit etmeye yardımcı olur. 

Bu fotoğraf 2017’de Houston havalimanında sel baskını görüntüsü olarak sunulmuştu; oysa bu New York havalimanının 2013’teki halinin photoshop’lanmış görüntüsüydü.

Kitle kaynaklı doğrulatma teknikleri de giderek önem kazanıyor; Bellingcat ve #DigitalSherlocks gibi gruplar sayesinde doğrulatma ve coğrafi konum araştırmaları ekip işi olarak yürütülebiliyor. İçerik doğrulatmak için diğer gazeteciler ve gönüllülerle ortak çalışma ve bilgi paylaşımı, büyük çaplı dezenformasyona karşı mücadeleye yardımcı olabilir.

Bu tür açık kaynak ortak çalışmasına, Kamerun ordusunun köylüleri öldürmesi olayıyla ilgili ‘Africa Eye’ araştırması örnek verilebilir. İnternette paylaşılan bir videonun ortak incelemeye alınması yoluyla cinayetlerin yeri tespit edilebilmişti. Videoda arka planda görülen bir sıradağın, Kamerun’un kuzeyindeki bir dağ olduğu Google Earth yardımıyla tespit edildi. Kullanılan silahlar, asker üniformaları ve bireyleri tespit etmek için başka adımlar atıldı; uydu görüntüleriyle videonun ne zaman çekildiği belirlendi. Bütün bu doğrulatma işlemleri, Kamerun hükümetinin videonun “sahte haber” olduğuna dair iddialarının çürütülmesini sağladı.

İfşa etme

Gazetecilerin üzerinde durması gereken sorunlardan biri sahte haberlerin kısa sürede yayılmasıdır. Bu tür haberlerin incelenerek olayın aslının açığa çıkarılması ve sonuçların yayımlanması onların daha fazla yayılmasına mı hizmet eder?

Bazılarına göre BBC’nin sahte haberlere dokunmaması gerekir; ancak bu haberlerdeki iddialar viral bir şekilde yayılıyor veya çarpıtmalar siyasi tartışma düzeyine zarar veriyorsa yanlış bilgilerin yayılmasına karşı mücadele etmek kamu hizmeti olarak görülebilir. Sahte bir haberin ifşa etmeye değip değmeyeceğine, izleyicileri ilgilendirip ilgilendirmediğine veya tam ifşa için yeterli bilgiye sahip olunup olunmadığına karar vermek için editöryel bir tartışma gerekir.

BBC’nin Reality Check ekibi şüpheli iddiaları ve izleyicilerin sorularını araştırıyor. Politikacıların iddialarını ve onlara karşı gündeme getirilen karşı iddiaları özellikle seçim dönemlerinde teste tabi tutuyor. Bu araştırmalar daha çok istatistiklerin veya ‘uzman görüşlerinin’ çarpıtılması üzerinde yoğunlaşıyor. BBC Dünya Servisi ile Radyo 4’ün ‘More or Less’ programı, sahte haberin nasıl tespit edilebileceği konusunda yararlı bir liste oluşturdu. Buna göre:

  • duygularınızı yoklayın
  • arka plandaki konuyu kavrayın
  • ileri sürülen iddiayı anlayın
  • olayları bağlamlarıyla ele alın
  • merakınızı körükleyin

İnternette yayılan tüm iddialarda olduğu gibi, istatistik kaynağının orijinaline ulaşmak önem taşır.

Haberlerin doğruluğunu tespit etmek üzere veri kontrolü yapan İngiltere’de Full Fact, Afrika’da Check in Africa gibi başka kuruluşlar da var. Tıpkı fotoğraf ve videoların doğruluğunu tespit etmede olduğu gibi, sorunun giderilmesi açısından veri kontrollerinin sonuçlarını diğer gazetecilerle paylaşmak önem taşıyor.

Şeffaflık

Bizi izleyen kitlenin güvenini kazanmak ve korumak için aktif çalışmak zorundayız. Sesi gür çıkan ve taraflı yayın yapan, BBC markasının itibarını sarsmaya ve bu markayı kullanarak sahte haberleri dolaşıma sokmaya çalışan rakiplerin de olduğu bir sektörle karşı karşıyayız.

Ancak herkes hata yapabiliyor; olayın sıcağı ile düşünmeden sonuçlara varmak veya yeterince araştırmadan birinden alıntı yapmak kolay gelebiliyor. Burada şeffaflık büyük önem taşıyor: Gerektiğinde editörü uyarmalı ve yeni bilgileri içerecek şekilde haberi açıklıkla düzeltmelidir. Yanlışları düzeltmek ve hata yapıldığında açıktan özür dilemek BBC’ye olan güveni muhafaza etmek açısından yararlı olacaktır.

Haberde kullandığımız kaynaklar ve veriler konusunda şeffaf olmak da önem taşır ve izleyicinin haberin nasıl yapıldığını daha iyi anlamasına ve kaliteli gazetecilik unsurlarını görmesine yardımcı olur.

Medya Bilgisi

Yanlış bilgilerin (dezenformasyon) yayılmasını engellemenin en iyi yollarından biri, izleyiciyi eğiterek sosyal medyada paylaşılan haberlere eleştirel bakmalarını sağlamaktır. BBC School Report [link: School Report http://www.bbc.co.uk/schoolreport] İngiltere’deki okul çağındaki gençlerle çalışıp onları gazeteciliği daha iyi anlamalarını sağlayacak araçlarla donatmayı hedefliyor.

BBC çalışanları okulları ziyaret ederek interaktif oyunlar ve kişiyi BBC’de gazeteciymiş gibi davranmasını sağlayan iReporter türünden materyaller sunuyor. BBC School Report ise öğrencilerin doğru ile sahte haberi anlamalarına yardımcı olacak ders planları hazırlıyor. Bu proje artık dünya çapında da uygulanmaya başlandı. Dünya Servisi personeli eğitim alıp Hindistan ve Kenya’dan başlayarak çeşitli ülkelerde etkinlikler düzenleyecek.

Kullanıcı kaynaklı içeriğin doğrulanmasında dikkatli olmak ve bu işlemlerin nasıl yapıldığı konusunda bilgi vermek, internette dolaşan iddialar ve karşı iddialara dair izleyicinin daha dikkatli olmasını sağlayacaktır. Sahte bir haberin nasıl ifşa edildiğinin anlatılması, dinleyicinin dezenformasyon riskleri ve gerçeğin ortaya çıkarılmasının zorlukları konusundaki farkındalığını artırabilir. 

 

2017'nin kelimesi seçilen 'Sahte Haber' nedir? https://www.bbc.com/turkce/haberler-42479796

BBC Monitoring: https://monitoring.bbc.co.uk/

MIT araştırma: http://news.mit.edu/2018/study-twitter-false-news-travels-faster-true-stories-0308

Africa Eye Kamerun: https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-45681690  https://twitter.com/BBCAfrica/status/1044186344153583616

More or Less: https://www.bbc.co.uk/programmes/w3csvq3v

BBC School Report iReporter oyunu:  https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-8760dd58-84f9-4c98-ade2-590562670096

First Draft News: https://firstdraftnews.org/ İngilizce, İspanyolca ve Portekizce dillerinde doğrulama materyalleri içeriyor (yakında daha fazla dilde bilgi olacak).

Personel girişi

BBC’nin iç sistemine bağlantınızı kontrol etmemiz için lütfen bekleyin

Özür dileriz, BBC’nin iç sistemine bağlantınızı teyit edemedik

  • BBC’nin iç sistemine bağlandığınızı lütfen kontrol edin
  • Açmak istediğiniz bağlantının doğruluğunu lütfen kontrol edin
Kapatıp devam edin

BBC sisteminde teyit edildiniz

Kapatıp devam edin