Чындык жана Тактык

Маалыматтарды кимден, кай жерден чогултсаңыз да алардын чындыгы жана тактыгы үчүн сиз жооптусуз.

Сиздин тактыгыңыз журналист катары кадырыңызга шек келбеши үчүн өтө маанилүү.  

Эгер окурмандарыңыз, угармандарыңыз же көрүүчүлөр фактыларды так бергениңизге ишене албаса, демек сиз  журналисттик кесиптин жөнөкөй негиздерин да өздөштүрө элексиз. 

Журналист болгондон кийин сиз менен аудиторияңыз ортосунда айтылбаган келишим бар. Сиз алар жете албаган фактыларды көрүп, таап, кайра аларга жеткирип берип турасыз.

Сиз аудиторияңыздан аларга айткан маалыматыңыз текшерилип чыкканына ишенишин сурап жатасыз. Айрым гана фактылар эмес, жалпы баяндамаңыз аларды адаштырбай, так маалыматка негизделгенине ишенүүсүн сурап жатасыз. 

Сиз аларга “алдабайм” деп убада берип жатасыз.

Сиз социалдык тармактар аркылуу аудиторияңыздын айрым өкүлдөрү менен иштешүүңүз мүмкүн. Балким алардын тажрыйбасы, билгендери менен бөлүшүүсүн сурайсыз. Же болбосо документтерди карап чыгуу, өз маалыматтарын расмий фактылар менен салыштыруу сыяктуу өтүнүч айтышыңыз мүмкүн.  

Ошондо дагы сиз маалыматтардын тактыгы үчүн жоопкерчиликтүүсүз.

Сиз, журналист, мындай ыкма менен чогултулган жана жайылтылган жаңылыктардын жоопту кишиси болосуз.

Социалдык тармактар аркылуу топтолгон маалымат накта, андыктан ал канчалык чындыкка жатаары анчалык деле  маанилүү эмес деген жүйөөлөр жетишсиз. Албетте, “Чындык” деген көп кырдуу түшүнүк. Ал “Тактык” менен бир эмес. Жалган нерсе жөнүндө так өзүндөй кылып так айтып келүүгө мүмкүн.     

Чындыкты бир катар түшүнүктөр коштоп турат. Мисалы “текшерүү”,  “чынчылдык”, “дыкаттык”.

Балким “Чындык жана Тактык” дегенди “Жалган айтпоого баш байлоо, берилүү” десе да болот. Алдануу эмне экенин барыбыз түшүнөбүз.  

Бизди алдабаганга анчалык берилбеген, анча маани бербеген кишиге ишене албай калаарыбыз да түшүнүктүү.

Тактык

Чындык” жөнүндө оюңуз кандай болгон да “факт”,   “тактык”, “пикир” дегенди түшүнүү оңой. Тактык деген жалаң эле текшерүүгө мүмкүн болгон  фактыларды, мисалы  ысмдарды, аймактарды, туулган датаны, шилтемелерди  туура атоо эмес. Тактык деген сиз баяндап жаткандардын пикирлерин да так айтып берүүнү билдирет.

Эгер сиз “Мэр өз аудиториясына башкалаа өлкөнүн көркөм жана маданий борбору экенин белгиледи”, - деп айтсаңыз, же жазсаңыз, эки жагдай боюнча так эместикке жол берилиши мүмкүн.

Текшериле турган фактылар туура эмес болушу мүмкүн  жана сиз айтылган пикирди туура эмес чагылдырышыңыз ыктымал.

Сүйлөп жаткан киши мэрби? Ал сөз менен чыгып сүйлөдүбү? Же, балким, сиз пресс-баяндаманы эле алдыңыз? Ал сиз айткан сөздөрдү өз оозу менен айттыбы?   

Журналисттер көп учурда ушундай жөнөкөй нерселерди чаташтырып алат. Бирок так ушундай учурлар эддин ишенимин бузуп, репутацияңызга шек келтирет.

Кимдир бирөөнүн пикирин чагылдырып жатканда да дыкат болуш керек. Мэр эмне айтканын сиздин баяндама так билдирип жатабы? Ал тамашалап, же сөздүн таасирин күчөтүш үчүн атайы басым жасап жаткан жок беле? Айтылган сөздөрдүн маанисин өзгөртүп жибере турган сүйлөмдөр жок беле?    

Айтор, айтылган сөздү шилтеме катары так келтирип, айтылган пикирди так чагылдырышыңыз керек. Ошондой эле, айтылган сөздүн, пикирдин кенениреек маанисин да туура багытта беришиңиз керек.

Айтылган сөздүн маанилүү жерин алып салууга эч болбойт. Шилтемени айтылгандан бөтөнчө мааниде келтирүүгө да болбойт. Сиз колдонгон сөздөр так болушу мүмкүн, бирок алар башкача мааниде сунулушу ыктымал. Балким сиз мерчемдүү бир жерин алып салып, айтылганды бурмалап койдуңуз.

Сиздин журналисттик милдетиңиз - текшерүүгө мүмкүн болгон элементтерди текшерип, булар так фактылар экенин ачык билдирүү. Сиз буларды пикирди ьалашсыз билдирген элементтерден ачык айырмалашыңыз керек.

Билимдеги кемтиктер

Сиз журналист катары билдирүүңүздөгү жетишсиз учурларды да аныкташыңыз керек. Кандайдыр фактылар жетпей жатабы? Угуп отургандар күлгөн же сүйлөтпөй койгон учурлар болду беле? Же балким таң калып тымтырс болуп угуштубу?

Кайсы жетишсиз фактылар “оркоюп” турат?

Эгер ар башка пикирди чагылдырууңуз зарыл болсо алардын ар бирине кандай басым кылууңуз керек?

Окуя учурунда жалпы биримдик өкүм сүргөндөй болсо, бул чынында эле баарынын пикири бир жерден чыкты дегенди билдиреби? Же балким сиз башкача ойдо болгон  кишилерге жолуккан жоксуз?

Каталарды оңдоо

Ката кетиргениңизди билеер замат моюнга алып аларды оңдооңуз абзел.

Каталарын моюнга албаганы үчүн жалпы журналистика жаман репутацияга кабылган.

Бирок аудиториянын позициясы ачык: алар катасын моюнга алып, аны оңдогон маалымат уюмдарына унчукпай туруп алгандарга караганда алда канча көбүрөк ишенет.

Айтоор, журналист катары тегеректеги дүйнө тууралу так жана чынчыл маалымат берүү максатын көздөгөндөн соң,  жаңылыштык жасап алганыңызды аудиторияга билдирип койуу – сиздин моралдык милдетиңиз.

Өзгөчө интернетте жарыяланган материалдагы катаны оңдоо зарыл, анткени окуянын учуру өткөндөн кийин дагы ал көпкө чейин интернетте тура берет жана кеңири таркайт. Так эместик – арызданууга негиз болушу мүмкүн. Керек болсо жалган жалаа жапты деген доомат артылышы ыктымал.

Катаны оңдоонун эң мыкты жолу – эмне туура эмес болгонун айтып, туурасын билдирүү.

Staff sign-in

Please wait while we check that you are connected to the BBC internal network

Sorry, we couldn't confirm that you were on the BBC internal network

  • Please check that you are connected to the BBC internal network
  • Please check the link you are trying to access is correct
Close and continue

You are confirmed on the BBC network

Close and continue