Bê bối GSK: chuyện đã được cảnh báo?

  • 4 tháng 7 2014

Với những nhà quan sát văn hóa kinh doanh hiện đại Trung Quốc thì những diễn biến mới nhất trong cuộc khủng hoảng của GlaxoSmithKline (GSK) tại Trung Quốc, không gây nhiều ngạc nhiên.

Việc quay lén các đối thủ kinh doanh, chính trị hay tình địch trong cảnh phòng the diễn ra phổ biến tại Trung Quốc, mà động cơ gồm từ việc nhằm phát giác sai trái cho tới việc tống tiền hay báo thù.

Trong vụ GSK, đoạn băng được chuyển ở dạng tệp tin đính trong thư điện tử gửi cho các quan chức cao cấp tại tổng hành dinh của tập đoàn tại London.

Đoạn băng hình cho thấy quan chức phụ trách hoạt động của hãng tại Trung Quốc, ông Mark Reilly, trong căn hộ của mình tại Thượng Hải cùng bạn gái, được ghi lén, ngoài nhận thức và sự cho phép của ông Reilly.

Tôi đã nói chuyện với một số người nắm bắt được khá sát với câu chuyện GSK và không ai trong số họ biết được ai là người gửi đoạn băng đó hồi tháng Ba 2013.

Thế nhưng đó chỉ là một người không rõ tung tích trong rất nhiều người.

'Cạnh tranh ngầm'

Gần một năm sau khi cảnh sát Trung Quốc đưa ra công khai các cáo buộc về tình trạng hối lộ tràn lan ở GSK, hai công dân Anh đã biến mất khỏi hệ thống tư pháp Trung Quốc.

Không ai biết hai người này ở đâu, các cáo buộc thì không được xác nhận, và ngày mở phiên tòa xét xử thì không chắc chắn.

Trong lúc đó, nhiều người trong số những đối tượng có liên quan gần gũi nhất với vụ việc thì vẫn đang phải cố hiểu xem chính xác là chuyện gì đã xảy ra, và tại sao.

Khởi đầu có phải là từ đoạn băng sex?

Không hẳn. Bắt đầu chính là những chính trị nội bộ trong GSK Trung Quốc.

Chốn làm việc ở Trung Quốc cũng mang đậm màu sắc chính trị như bất kỳ nơi nào khác trên thế giới. Thậm chí một số người còn cho là hơn thế, bởi những giá trị về sự hòa hợp bên ngoài trong văn hóa Trung Quốc dẫn tới tình trạng cạnh tranh ngầm.

"Việc đánh giá người này hay người kia có tốt hay không là cả một quá trình," một luật sư phương Tây nói với tôi.

Trò chính trị trong một tổ chức đa quốc gia tại Trung Quốc lại đặc biệt giảo quyệt, khi mà một nhóm nhỏ các quan chức quản lý phương Tây muốn điều hành theo những nguyên tắc không mấy được bắt rễ sâu trong văn hóa kinh doanh Trung Quốc.

Khi những vấn đề nổi lên, GSK có ba người không phải là người Trung Quốc trong ban lãnh đạo hoạt động của hãng tại đây.

Chính trị cá nhân và va chạm về văn hóa kinh doanh trong mảng dược phẩm đang phát triển bùng nổ và ngành công nghiệp y tế dẫn tới nạn hối lộ tràn lan.

Sếp phụ trách hoạt động tại Trung Quốc bị sa cơ "do áp lực phải đạt các mục tiêu bán hàng xuất sắc", theo một trong những người biết ông, trong lúc không nói được tiếng Trung.

Hãy tưởng tượng người đó cố gắng quản lý một lực lượng 8.000 nhân viên địa phương trong bầu không khí kinh doanh đậm chất Trung Quốc.

'Tập đoàn Trung Quốc'

Trong suốt năm 2012, đã có một loạt các thư điện tử vô danh gửi cho cơ quan quản lý Trung Quốc, cáo buộc các nhân viên cao cấp của GSK đã phê chuẩn việc đi hối lộ.

Một số nguồn bên ngoài nói với tôi rằng Vivien Shi, lãnh đạo mảng quan hệ với chính phủ, là người bị nghi ngờ. Bà bác bỏ việc có liên quan tới các thư điện tử này hay bất kỳ vụ báo tin nào liên quan tới nạn hối lộ ở GSK.

Những gì chúng ta biết là vào cuối năm 2012, Vivien Shi rời hãng. Trong tháng Giêng và tháng Hai, các email nặc danh bắt đầu được gửi tới trụ sở chính của hãng ở London. Rồi đến tháng Ba là đoạn băng hình Mark Reilly và bạn gái.

Trong lúc những kịch tính dần được phơi bày bên trong GKS Trung Quốc, một trận đồ mới được bày ra ở tầm chính trị... hay "Tập đoàn Trung Quốc" như một số người dùng để chỉ về kiểu công ty chỉ theo đuổi một mục đích duy nhất trong thượng tầng cấu trúc của quốc gia độc đảng.

Ông Tập Cận Bình đã ra chiến dịch chống tham nhũng ngay sau khi lên nắm quyền

Vào tháng 11/2012, ông Tập Cận Bình trở thành lãnh đạo Đảng Cộng sản Trung Quốc và nhanh chóng ra chiến dịch chống tham nhũng, với tệ nạn trong ngành y tế là một trong những mục tiêu bị ông nhắm tới.

Điều này ảnh hưởng ngay tới cách hoạt động ở Trung Quốc. Tất cả các doanh nhân phương Tây kỳ cựu ở đây mà tôi từng nói chuyện với nói rằng người ngoại quốc luôn phải tuân thủ luật, bất kể có bị cám dỗ đến đâu trước những cách thức khác.

Và đặc biệt quan trọng là phải tuân thủ luật khi luật thay đổi và mọi người Trung Quốc đều đang thấy rất căng thẳng.

James McGregor từ hãng tư vấn APCO nói: "Một phần, tôi cho rằng, đó là việc có những thành viên trong bộ máy quan liêu muốn tìm cách chứng tỏ sự tồn tại của họ vào thời điểm đó là cần thiết, khi mà Trung Quốc đang muốn cải tổ bộ máy."

"Và những người đó tìm cách chứng tỏ rằng mình là người cứng rắn, có thể giữ vai trò điều hành được."

Đi trên đầu ngón chân?

Vào thời điểm tháng 3/2013, khi đoạn băng sex đến được trụ sở GKS tại London, ông Tập Cận Bình đang ổn định vị trí của mình tại ban lãnh đạo Đảng và toàn bộ bộ máy Trung Quốc đang tìm cách chứng tỏ sự nhanh nhạy của mình trong việc làm những gì ông muốn.

Tại tổng hành dinh của GSK Trung Quốc ở Thượng Hải, công ty đã đi tới kết luận rằng hãng có vấn đề với việc sử dụng nhiều nhân viên trẻ, những người chưa đặt vấn đề đạo đức lên hàng đầu. Các hoạt động điều tra được tiến hành và một loạt các hệ thống nhắm đảm bảo quy chế hoạt động chặt chẽ hơn đã được đưa ra áp dụng.

Nhưng sau vụ băng sex, mọi thứ diễn ra theo định mệnh.

Để tìm hiểu xem đoạn băng sex từ đâu mà ra, GSK đã thuê điều tra viên chuyên về các công ty Anh, Peter Humphrey cùng người vợ Mỹ của ông này, Yu Yingzeng, cả hai đều dày dạn kinh nghiệm tại Trung Quốc.

Họ bắt đầu bằng việc điều tra quan chức phụ trách quan hệ với chính phủ, Vivien Shi, người rời hãng hồi tháng 12/2012, và trong quá trình điều tra, họ đã "nhón gót đi trên đầu một ngón chân rất lớn", theo lời một trong những nguồn tin kinh doanh thân cận với vụ việc.

Hóa ra Vivien Shi có liên hệ mật thiết với cả bộ máy y tế lẫn an ninh.

Tới tháng Bảy, cả các điều tra viên lẫn GSK bị vào tầm ngắm.

Cảnh sát công khai cáo buộc GSK tội hối lộ. Các nhân viên bị bắt giữ và các trụ sở văn phòng bị bố ráp. Hai vợ chồng điều tra viên bị tạm giữ tại Thượng Hải.

GSK nói có vẻ như một số quan chức cao cấp của hãng đã vi phạm pháp luật Trung Quốc và đã xin lỗi giới chức nước này.

Tuy nhiên, khi bản thân ông Reilly từ Anh trở lại Trung Quốc để hỗ trợ quá trình điều tra, thì vụ việc xảy ra một cách nhanh chóng là ông này không được tự do đi lại nữa, và trong tháng Năm, cảnh sát tuyên bố họ dự định cáo buộc ôgn Reilly về tội đã chuẩn thuận cho hoạt động hối lộ có hệ thống.

Đây cũng là tình trạng hiện thời mà chúng ta đang chứng kiến, với vụ việc đang trong tay cơ quan công tố Trung Quốc và một tiến trình tố tụng chưa rõ ràng đối với ông Reilly, nhiều cựu đồng nghiệp của ông, và đối với GSK.

Vậy liệu đây có phải là một câu chuyện đã được báo trước, hay chỉ là chuyện xảy ra một lần? Cả hai.

"Đôi lúc những chuyện kỳ quặc xảy ra," một nhà quan sát nhún vai nói, thể hiện cái nhìn khá phổ biến ở đây, theo đó đánh giá vụ GSK là chưa từng xảy ra tại Trung Quốc cho nên không ai có thể đoán biết được các tình huống và sự kiện.

Nhưng có lẽ sẽ là khôn ngoan nếu ta coi đó như một câu chuyện đã được cảnh báo. Cũng nhà quan sát đó cảnh báo: "Cuộc chơi đang thay đổi và người nước ngoài đang bị vạ lây."