'Tòa án đạo đức với nhà nước TQ'

  • 2 tháng 5 2013
Nghệ sỹ, nhà hoạt động Ngải Vị Vị

Nghệ sỹ nổi tiếng, nhà hoạt động dân chủ và nhà triết học Trung Quốc nói về vai trò của nghệ sỹ và internet trong chặng đường đấu tranh giành quyền tự do biểu đạt và tự do ngôn luận. BBC giới thiệu bài viết của ông Ngải Vị Vị đăng trên báo The Guardian của Anh trong đó ông đặt vấn đề ‘tòa án đạo đức’ đối với nhà cầm quyền Trung Quốc.

Chúng ta không thể dựa vào truyền thông nhà nước để đấu tranh cho tự do ngôn luận. Mỗi công dân trong chúng ta phải quyết định sử dụng internet để thay đổi Trung Quốc.

Bấy lâu nay nghệ sỹ vẫn đặt ra những câu hỏi khó về điều kiện sống của nhân loại. Họ được quyền ưu tiên theo đuổi những câu hỏi lớn như thế mà không cần phải đưa ra kết quả thực tiễn.

Với vị thế cá nhân, và vị thế xã hội, chúng ta không bao giờ có thể thực sự nói rằng chúng ta biết mọi điều. Xã hội cho phép nghệ sỹ khám phá những gì chúng ta không biết bằng phương cách khác biệt hẳn so với khoa học, tôn giáo và triết học. Thế nên, nghệ thuật mang một loại trách nhiệm riêng biệt trong công cuộc đi tìm sự thật.

Nghệ thuật là phương thức xã hội giúp con người xác định sự thật. Bản thân sự thật, hoặc cái gọi là sự thật mà truyền thông vẫn phô bày, có giới hạn của nó. Bóp méo sự thật không dẫn tới việc làm mất đi sự thật – nó còn tệ hơn là không có sự thật.

Bóp méo sự thật có lợi cho những ai có quyền, hoặc có lợi cho vị trí của những người xuất bản. Thế nên nghệ thuật và báo chí truyền thông có hai vai trò khác hẳn nhau.

Một tác phẩm sắp đặt của ông Ngải Vị Vị
Một tác phẩm sắp đặt của ông Ngải Vị Vị

Tôi nghĩ điều quan trọng với nghệ sỹ là họ nên nhìn nhận bản thân mình là những người có được đặc quyền, và có trách nhiệm, bởi công việc của họ là giao tiếp và thể hiện. Đây là những giá trị chủ chốt của cuộc sống, của việc là một cá nhân. Hầu hết mọi người không nhận ra rằng họ đang đấu tranh cho những điều đó, nhưng với nghệ sỹ chúng ta, nó là điều cần thiết.

Bằng việc pha trộn nghệ thuật với các quan sát cá nhân và diễn giải xã hội, tôi trở thành một phần của thế hệ đầu tiên sử dụng internet khá thuần thục. Đầu tiên, tôi dành cả ngày và đêm trên mạng – tức là khoảng 16 tiếng, thậm chí 24 tiếng, nếu có sự kiện quan trọng.

Tôi trở nên rất ham viết blog vì tôi nghĩ đó là cách để tôi đạt những gì mình luôn mong muốn: truyền đạt thông tin một cách trực tiếp. Trang blog đầu tiên của tôi hồi năm 2005 chỉ có đúng một câu:

“Để biểu hiện bản thân cần đến một lý do; biểu hiện bản thân là một lý do.”

Lý do đó với tôi rất rõ ràng: ở Trung Quốc, làm chủ truyền thông là chính quyền, giới này sử dụng quyền lực hung bạo để kiểm soát thông tin.

Từ năm 1949, truyền thông vẫn chưa bao giờ để lộ ra kẽ hở nào; thậm chí ngay cả khi họ muốn đăng một chuyện thật rất đơn giản, thì bao giờ cũng vẫn phải gắn với ý định tuyên truyền.

Phương Nam Tuần báo chẳng hạn, từng có bài dịp năm mới kêu gọi cải cách trong kiểm duyệt, và bỗng trở thành một sự kiện toàn cầu, đây là chỉ là một tờ báo mà đảng vẫn nắm quyền quyết định cho đăng cái gì. Rõ ràng hơn, đây không phải báo tư nhân.

Báo này chưa từng đăng ý kiến cá nhân. Họ cũng hơi thoáng – tôi biết tất cả các biên tập viên của báo – nhưng họ chưa từng, trong toàn bộ vụ việc, một lần lên tiếng để bảo vệ tự do biểu đạt. Không một ai.

Họ thậm chí còn chưa bao giờ nhắc đến tự do. Họ nói là phải đi theo quy trình xuất bản của công ty, mà biên tập viên có quyền xem bản nháp cuối cùng của phòng tuyên truyền. Phòng tuyên truyền thì lạm dụng quyền lực, và biên tập viên từ chối không đi theo những gì không đúng quy định về việc đăng tin bài mà không có duyệt lần cuối của họ. Thế nên cuộc tranh cãi không liên quan gì tới tự do biểu đạt, bởi các biên tập viên không hề nhắc đến khả năng đó. Họ còn không có đủ dũng cảm để nói thế.

Tất nhiên, công chúng nhân trường hợp này đấu tranh cho tự do biểu đạt. Nhưng chỉ có vài trăm người - ở Trung Quốc, con số đó không thấm vào đâu. Nếu đó là cuộc tụ tập quy mô, cảnh sát đã xông vào giải tán và bắt bớ mọi người.

Trong toàn bộ vụ việc, không có bất kỳ biên tập viên nào rời tòa nhà để nói chuyện với những người biểu tình bên ngoài. Họ nghĩ những người đó sẽ chỉ đưa họ vào vòng rắc rối.

Bây giờ, tờ báo đã hoạt động lại bình thường. Họ nợ công chúng lời giải thích về con đường mà họ lựa chọn. Họ cần phải gặp gỡ với những người ủng hộ và nói xem mâu thuẫn đã được giải quyết như thế nào, chứ không chỉ đơn giản là làm việc trở lại mà lờ đi những gì đã xảy ra – và chân thực giải thích ảnh hưởng của đảng sâu rộng tới mức nào.

Kiểm duyệt và quyền lực

Các lãnh đạo đảng sẽ không bao giờ cởi trói cho kiểm duyệt hoặc cho phép tự do cá nhân, bởi vì họ đã xây dựng cả một đế chế từ hệ thống này. Không có cấu trúc này thì chẳng còn lợi lộc nào cho họ.

Cuộc đời họ phụ thuộc vào việc từ chối tự do ngôn luận và dân chủ. Trong xã hội này, có hai phe: những người có quyền và số còn lại, những người không có chút quyền lực nào. Không có mối liên hệ thông tin nào giữa họ.

Những người có quyền chẳng cần nghe ai, và họ cũng chưa bao giờ phải chứng tỏ mình một cách chính thống; trong hơn 60 năm qua đã không có cuộc bầu cử thực sự nào.

Chủ tịch Mao từng nói:

“Là cộng sản chúng ta giành quyền lực bằng họng súng và giữ quyền bằng ngòi bút.”

Nếu mọi người đều được nói một cách tự do, thì điều đầu tiên họ sẽ bàn tới là tính chính danh của những người đang nắm quyền – và đó là giới không thể bị mất ghế trong một sớm một chiều.

Hơn một thập kỷ họ dần thua trên trận địa đạo đức. Rồi mất luôn cả trận địa tư tưởng. Nhưng họ vẫn có quân đội và công cụ truyên truyền. Và họ cũng chẳng thèm cố gắng cải thiện; họ chắc sẽ chỉ vớ lấy súng và giết bất kỳ ai có tiếng nói khác.

Thế nên truyền thông truyền thống rõ ràng bị nhiều hạn chế: họ đã bị ảnh hưởng nặng nề bởi chủ nhân – nhà nước, trong trường hợp của Trung Quốc.

Ngược lại, trên mạng ai cũng có quyền như nhau. Họ nói tất cả mọi người sinh ra bình đẳng như nhau, nhưng bạn bị giới hạn rất nhiều bởi chính bản thân bạn, bởi cha mẹ bạn là ai, những người bạn quen biết, bạn có bao nhiêu tiền, và bạn được giáo dục như thế nào. Trên internet, mọi thứ đều trừu tượng; bạn thực sự không mấy quan tâm về những thứ đó.

Với 140 ký tự tiếng Trung trên Twitter, người ta có thể viết truyện ngắn hoặc tiểu thuyết. Không phải như tiếng Anh, người ta chỉ có đủ chỗ để viết được một câu hỏi hay một mẩu thông tin. Thế nên chúng ta lợi hơn rất nhiều.

Nhưng cùng với đó, tôi cũng bị chặn không biết bao nhiêu lần khi viết trên Sina Weibo, chia sẻ ý kiến của tôi và công bố danh tính và câu chuyện của những đứa trẻ bị thiệt mạng trong vụ động đất ở Tứ Xuyên.

Chính quyền xóa những gì tôi viết. Khi họ phát hiện ra là tôi viết khá hăng, thì họ cho đóng luôn địa chỉ IP của tôi. Tôi phải mở cái mới và dùng tên mới. Thỉnh thoảng, chỉ trong vòng một tháng, tôi có tới cả trăm địa chỉ IP khác nhau. Thế mà, bất kể tôi dùng kế gì đi nữa, họ vẫn cố tìm ra tôi bằng văn phong của tôi và những cái tên tôi chọn – thường là cải biến từ tên tôi như “Ngải Vịvị”, “Ngải Vị”, “Ngải” vv..

Hàng trăm người cũng đăng ký tên tương tự để làm rối trí những người kiểm soát internet. Mọi người ủng hộ tôi bằng những cái tên giả ấy, tự gọi mình là “Vị” hay nhiều thứ khác nữa. Cuối cùng thì chính quyền chặn hẳn không cho vào Weibo và xóa hết các tài khoản được nhiều người theo mà liên quan tới tôi, trong khi họ tìm cách giấu danh tính.

Tháng Tư năm 2011, tôi bị bắt. Sau 81 ngày giam giữ, tôi được hưởng án treo; họ đưa ra cáo buộc và phạt tôi về tội gian lận thuế.

Nhờ có internet, các sự kiện này được đưa ra với công chúng, và tôi nhận được ủng hộ lớn lao. Chỉ trong vài ngày đầu, khoảng 30.000 người đã quyên góp để chúng tôi trả được khoản tiền phạt lên tới hơn 9 triệu đồng Trung Quốc (tương đương gần 1.5 triệu đô la Mỹ).

Không ai có thể tưởng tượng được những việc như thế có thể xảy ra: anh bị chính quyền buộc tội và mọi người cưu mang anh.

Khi họ đưa tiền cho chúng tôi, họ chỉ nói: “Chúng tôi chẳng bao giờ có cơ hội đi bầu cử. Đây là lá phiếu của chúng tôi, cầm lấy đi.” Chúng tôi vẫn đang trả lại tới từng đồng xu, mặc dù có thể mất tới cả năm mới trả hết được. Rất nhiều người từ chối không cho biết địa chỉ, vì họ không muốn lấy lại tiền hoặc họ sợ cảnh sát sẽ lần ra.

Cuộc chiến này không phải vì cá nhân tôi. Nó là cuộc đấu tranh chỉ vì những nguyên tắc đơn giản: tự do biểu đạt và quyền con người – những quyền cơ bản, như chia sẻ ý kiến của chúng ta, điều làm chúng ta là con người mà không phải nô lệ.

Mỗi ngày, chúng ta vẫn đưa nhà nước ra xét xử – phiên xử đạo đức, được dẫn dắt bởi logic và lý lẽ. Không gì có thể tốt hơn thế. Tôi đang chuẩn bị cho sự nảy nở của một xã hội dân sự để có thể mường tượng tới sự thay đổi. Và cuối cùng, thay đổi sẽ tới.

Tin liên quan