Bill Hayton Tường thuật từ Hà Nội

	Các viên chức Mỹ nói công ty nước ngoài ở Việt Nam đang lo ngại

Đó là tình huống có thể xảy ra cho Nguyễn Thị Quỳnh Vân.

Cho đến tháng Ba năm nay, bà còn là phó Phòng Tài trợ - thương mại của Incombank, một trong những ngân hàng quốc doanh lớn nhất, tại Hải Phòng

Nay bà bị bắt, với tội danh "cố ý làm trái các quy định của Nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng", một tội có thể chịu án tử hình ở Việt Nam.

Bà bị cáo buộc làm mất 5.4 triệu đôla trong một loạt các thương vụ liên quan ít nhất ba ngân hàng nước ngoài ở Việt Nam - đặc biệt là ngân hàng Hà Lan ABN Amro, một trong 20 ngân hàng lớn nhất thế giới.

Nhưng đây không phải là câu chuyện đơn giản về một kẻ buôn gian lận bị đưa ra công lý.

Vụ này cho biết quyền lực chính trị nằm ở đâu tại Việt Nam và liệu nước này có thành công trong việc chuyển hóa từ một nước được cai trị bằng quy tắc của Đảng Cộng sản sang một nước có pháp trị hay không.

Rất khó khi tìm cách tìm hiểu thật sự điều gì đang diễn ra.

Ít ai chịu chấp nhận rủi ro nói chuyện với báo chí dù là chính thức hay trong chốn riêng tư.

"Vụ này đang khiến đại diện các công ty nước ngoài ở Việt Nam hồi hộp vì thiếu thông tin," Adam Sitkoff, giám đốc của Phòng Thương mại Mỹ ở Hà Nội nói.

Đó là vì chủ lao động của bà Vân, Incombank, đã quyết định phản ứng bằng cách kiện ABN Amro để đòi lại 5.4 triệu đôla.

Có tội?

Hiện có bốn nhân viên của ABN Amro bị bắt - và một trong số đó, theo những người ủng hộ ông ta, đã bị cảnh sát giam suốt bốn tháng mà không buộc tội hay cho tiếp xúc với luật sư.

	Incombank đã kiện ABN Amro

Tổng giám đốc của ABN Amro ở Việt Nam, một người Mỹ gốc Việt, đã bị cấm không cho xuất cảnh khỏi Việt Nam.

Ngân hàng này nhấn mạnh cả họ và nhân viên đều vô tội.

"ABN Amro tin rằng việc buôn bán [với Incombank] là phù hợp và mọi thương vụ đã được giải quyết," họ nói trong một thông cáo.

Nhưng Incombank khẳng định đã xảy ra việc làm bất minh.

"Nhiều loại tiền tệ đã được rút bất hợp pháp và chính sách của chúng tôi là khi có người cố tình gây thiệt hại cho công ty, họ phải chịu trách nhiệm bồi hoàn," một viên chức của ngân hàng nói.

Im lặng bất thường

Ở một mức độ nhất định, vụ án dựa trên việc diễn giải một phần nghị định của Ngân hàng Nhà nước đưa ra bảy năm trước, nhưng mãi đến tháng rồi mới thực thi.

	Kết quả vụ kiện có thể có ảnh hưởng sâu sắc cho cả việc kinh doanh ở Việt Nam

Theo Nghị định 101/QĐ-NHNN ngày 23-6-1999, những nhà kinh doanh ngoại tệ phải đăng ký với Ngân hàng Nhà nước.

Nhưng viên chức ở Incombank nói điều này đã không xảy ra.

"Những người liên quan ở chi nhánh của chúng tôi đã không đăng ký, và những nhân vật ở ngân hàng kia biết điều đó, thế nhưng vẫn giao dịch với họ, vì thế rõ ràng họ cũng sai phạm."

Nhưng các luật sư hiểu biết vụ này lại nói một phần trong Nghị định trên chỉ áp dụng cho các ngân hàng bán ngoại tệ cho dân chúng, chứ không áp dụng cho các giao dịch giữa các ngân hàng.

Họ chỉ ra rằng Ngân hàng Nhà nước đã chỉ gửi một lá thư cho các ngân hàng yêu cầu đăng ký tên các nhà buôn hồi tháng trước, rất lâu sau khi vụ án này trở nên gây tranh cãi.

Ngân hàng Nhà nước thì im lặng một cách bất thường quanh vụ việc.

Không ai đồng ý chính thức nói chuyện.

"Ngân hàng Nhà nước không tham gia điều tra vì đó không phải là chức năng của Ngân hàng," một viên chức cao cấp nói với điều kiện giấu tên.

"Đó là trách nhiệm của Công an Kinh tế. Chúng tôi phải chờ kết quả điều tra của họ."

Gần như không có quyền lực

Ở chốn riêng tư, nhiều người biết về vụ này nói họ tin Ngân hàng Nhà nước đã thực hiện một cuộc điều tra nội bộ về vụ này và kết luận ABN Amro không vi phạm luật.

Nếu điều này là sự thật, vì sao cảnh sát lại theo đuổi vụ việc?

Câu trả lời, theo các luật sư nước ngoài và ngân hàng hiểu biết tình hình, là quyền lực thật sự ở Việt Nam không thuộc về những con người và tổ chức được chính thức giao phó trách nhiệm thực thi luật.

Quyền lực thực sự thuộc về Đảng Cộng sản, và rằng quyền lực thì đáp ứng những vận động hành lang từ các tổ chức nhà nước và cá nhân có quan hệ gần gũi với các quan chức lớn.

Vì thế mặc dù Ngân hàng Nhà nước Việt nam chính thức phụ trách việc kiểm soát tài chính, nhưng họ hầu như không có thực lực khi so với Bộ Công an.

Và vì hệ thống tư pháp cũng do Đảng kiểm soát, nên ít ai trông chờ vụ án sẽ được giải quyết một cách độc lập tại tòa.

Toàn bộ chuyện này cho thấy các công ty nước ngoài có thể e ngại hơn khi làm ăn với các doanh nghiệp quốc doanh.

Chủ tịch Amcham, Tom O'Dore, nói trong một thông cáo gần đây rằng ông lo ngại về việc "hình sự hóa các giao dịch kinh doanh thông thường, và việc thiếu dính líu của Ngân hàng Nhà nước trong hoạt động pháp lý liên quan tổ chức tài chính."

"Điều thứ nhất có thể đóng băng hoạt động kinh doanh ở Việt Nam," ông nói. "Điều thứ hai có thể tác động tiêu cực đến thị trường tài chính của Việt Nam."

Các chuyên viên pháp lý ở Hà Nội cho biết trong các vụ tương tự trước đây, các công ty nước ngoài đã nhượng bộ và trả tiền, nhưng ABN Amro có vẻ đang quyết tâm đối kháng.

Kết quả vụ kiện có thể có ảnh hưởng sâu sắc cho cả việc kinh doanh ở Việt Nam và số phận của tiến trình cải cách tư pháp và chính trị tại đất nước này.

Nhưng một doanh nhân nước ngoài nói: "Ấn tượng chung là đại diện của một ngân hàng nước ngoài đang bị bắt giữ một cách sai trái và bị bắt làm con tin để bảo vệ nhân viên của một ngân hàng quốc doanh, người có thể đang chịu nguy cơ bị xử bắn."