Cố thứ trưởng ngoại giao Lê Mai có đóng góp lớn để phục hồi quan hệ Việt - Mỹ

Ông có nói một câu nổi tiếng mà sau này thường được dẫn lại như biểu tượng cho quan hệ ngoại giao Việt - Mỹ:'Việt Nam là một đất nước chứ không phải là một cuộc chiến tranh."

Tờ báo Mỹ, Wall Street Journal, số ra ngày hôm nay đăng một bài tưởng niệm về ông Lê Mai, mà người viết là giáo sư luật học, Mark Sidel, một chuyên gia nghiên cứu về Việt Nam.

Là người có nhiều quan hệ ở Việt Nam - ông Mark Sidel quản lý chương trình của Quỹ Ford ở Việt Nam trong giai đoạn 1992-95 - tác giả bài viết nói quan hệ nồng ấm giữa Việt Nam và Mỹ đã nhờ rất nhiều vào nỗ lực của Thứ trưởng Ngoại giao Lê Mai.

"Nếu không có ông Lê Mai, nguyên Thứ trưởng Ngoại giao, đất nước Cộng sản này sẽ không đón tiếp Tổng thống George Bush tháng 11 tới đây, cũng như sẽ không tiến gần đến việc gia nhập WTO. Tuy vậy đa số người nước ngoài vẫn không biết gì về ông Mai."

Năm 1991, ông Lê Mai và trợ lý ngoại trưởng về Đông Á, Richard Solomon, đàm phán lần đầu tiên về bình thường hóa quan hệ hai nước tại New York.

Trước lúc đột ngột qua đời năm 1996, ông Mai đang dẫn đầu đoàn đàm phán về một thỏa thuận thương mại song phương với Mỹ - tiền thân cho những đàm phán WTO ngày nay.

Giáo sư Mark Sidel nhận xét thông qua các hoạt động ngoại giao, ông Mai bắt đầu hiểu Việt Nam cần hợp tác và dùng vốn, công nghệ nước ngoài để phát triển.

"Ông cũng nhìn thấy nhu cầu có những chính sách kinh tế đa dạng hơn ở trong nước - một sự tách rời khỏi lý thuyết quản lý tập trung của Hà Nội thời bấy giờ, nhưng lại là viễn kiến mà chính phủ sau này đi theo."

"Ở trong nước, ông Lê Mai giúp giới chính khách và quân đội kỳ cựu hiểu ra là quan hệ nồng ấm hơn với Mỹ và khối Asean có thể đem lại lợi ích cho Việt Nam mà không gây hại cho chủ quyền đất nước."

Năm 1994, ông Lê Mai được chọn vào Ban Chấp hành Trung ương, và giới quan sát khi ấy tin rằng ông sẽ được chọn để thay thế Ngoại trưởng Nguyễn Cơ Thạch, và thậm chí có thể trở thành phó thủ tướng.

Tuy vậy, cái chết đột ngột của ông ở tuổi 56 đã đem lại nhiều thương tiếc.

Giáo sư Mark Sidel nhắc lại lời cảnh báo của ông Lê Mai rằng đừng để thành công trong quá khứ làm mờ mắt, mà không thấy sự thật rằng Việt Nam còn rất nghèo và tiến bộ chậm chạp.

Tháng Năm ở TP. HCM, Phó Đại diện Thương mại Mỹ Karan Bhatia và Thứ trưởng Thương mại Lương Văn Tự ký kết thỏa thuận mở đường cho việc Việt Nam gia nhập WTO.

Thỏa thuận cũng đánh dấu một chặng mới trong quan hệ Mỹ - Việt và mở cửa ra với cộng đồng quốc tế.

Tác giả bài báo nói công việc của ông Lê Mai, và lời khuyên dành cho những đồng sự trẻ tuổi, vẫn còn thích hợp ngày hôm nay.