Skip to main contentAccess keys helpA-Z index
BBCVietnamese.com
chinese
russian
french
Other Languages
 
14 Tháng 3 2006 - Cập nhật 19h56 GMT
 
Gửi trang này cho bè bạn Bản để in ra
Nhóm lợi ích và tương lai Đổi Mới
 

 
 
Nguyễn An Nguyên
Ông Nguyên nói ở Việt Nam đã có sự lũng đoạn chính sách bởi các nhóm lợi ích
Hơn 10 năm qua, thị trường ô tô tại VN bị bóp méo bằng tầng tầng lớp lớp thuế.

Nếu phải gọi tên đích danh hiện trạng này, thì đó là sự lũng đoạn chính sách của các nhóm lợi ích trong nền kinh tế VN.

Ngày nay, người ta hiểu rằng các chính sách chịu ảnh hưởng bởi sự tranh giành và thỏa hiệp giữa các nhóm lợi ích và quyền lực.

Buộc phải sống chung với các nhóm lợi ích, các nền dân chủ hoặc là kiềm chế và thuần hóa chúng, hoặc thất bại.

Đó cũng chính là thách thức hàng đầu của công cuộc “Đổi Mới lần 2” mà VN phải tiếp tục tiến hành.

Các nhóm lợi ích là gì?

Đằng sau các chính sách của nhà nước, (chẳng hạn, bảo hộ công nghiệp ô tô), luôn có những nhóm người hưởng lợi (các tập đoàn sản xuất ô tô trong nước) và những nhóm bị thiệt thòi (người tiêu dùng, các nhà nhập khẩu).

Các nhóm này có xu hướng liên kết lại thành các nhóm/tập đoàn lợi ích để cùng nhau gây ảnh hưởng “mềm” với các quan chức và bộ máy nhà nước, nhằm có được đặc quyền.

Các nhóm lợi ích muốn hai thứ từ nhà nước: các đặc lợi từ chính sách (thuế, trợ cấp, bảo hộ, quyền độc quyền v.v.), và sự ưu ái của các quan chức thực thi chính sách (các hợp đồng với nhà nước, sự bảo kê v.v.).

Ở phương Tây, họ sử dụng các phương thức hợp pháp, từ vận động hậu trường, tài trợ cho việc lập chính sách đến vận động phiếu bầu, phản đối qua công luận v.v.

 Chính những nhóm lợi ích tư ít thành viên nhưng có triển vọng thu lợi lớn từ việc bóp méo chính sách lại thường có khả năng cấu kết rất chặt, vì thế mà thường thành công hơn những đám đông to lớn thiếu tổ chức.
 

Trong các nền chính trị không minh bạch, hình thức vận động hiệu quả nhất là mua chuộc quan chức.

Có thể chia ra hai loại: nhóm lợi ích công, vận động cho lợi ích của một số đông hoặc toàn xã hội như bảo vệ môi trường, các công đoàn, hội nông dân v.v. và nhóm lợi ích tư, chỉ vận động cho lợi ích cục bộ của một số rất nhỏ các thành viên (như các doanh nghiệp trong một ngành đòi bảo hộ cho mình v.v.).

Chính những nhóm lợi ích tư ít thành viên nhưng có triển vọng thu lợi lớn từ việc bóp méo chính sách lại thường có khả năng cấu kết rất chặt, vì thế mà thường thành công hơn những đám đông to lớn thiếu tổ chức.

Tạo đối trọng giữa các nhóm lợi ích: trường hợp Mỹ

Thomas Jefferson, một trong những “Người cha Lập quốc” của Mỹ tin rằng: các nhóm lợi ích vận động chính quyền cho những lợi ích của họ chính là biểu hiện của nền dân chủ tự do.

Thomas Jefferson
Thomas Jefferson tin rằng các nhóm lợi ích vận động chính quyền cho những lợi ích của họ chính là biểu hiện của nền dân chủ tự do

Vấn đề chỉ là có pháp luật minh bạch và tạo thế đối trọng giữa các nhóm.

Tuy nhiên, trong một thời gian dài, chính quyền đã không tiến hóa kịp với sự phát triển khủng khiếp của các nhóm lợi ích, đặc biệt là sự cấu kết giữa các “tờ rớt” công nghiệp với chính giới vào đầu thế kỉ 20. Vào năm 1935, Hugo Black, một Nghị sỹ, sau này trở thành chánh án Tối cao Pháp viện từng báo động: "Đi ngược lại truyền thống, đi ngược lại đạo đức công cộng, và thù địch với chính quyền trung thực, các nhóm lợi ích này đã đạt được vị thế quyền lực tới mức có thể đe dọa chính nhà nước” (1).

Nước Mỹ đứng trước hai đòi hỏi trái ngược: một mặt phải thừa nhận tính đa dạng về lợi ích, với một mặt phải ngăn sự lũng đoạn chính sách. Rốt cuộc, họ giải quyết mâu thuẫn theo đúng truyền thống tự do của mình.

Một mặt họ tạo ra hàng loạt luật và án lệ mới bảo vệ hệ thống chính trị và các đảng phái khỏi ảnh hưởng lobby về tài chính.

Mặt khác, họ luật hóa các nhóm lợi ích, như các luật về các Ủy ban hành độc chính trị (PACs) (2), về các công ty vận động hành lang.

Chính sự tự do trong việc lobby chính sách đã tạo ra rất nhiều nhóm lợi ích cạnh tranh và đối trọng lẫn nhau.

Dù vậy, vẫn có lúc cả hệ thống chính quyền Mỹ bị chao đảo vì các nhóm lobby.

Gần đây, một cơn địa chấn chính trị nổ ra trong Quốc hội khi Abramoff, nhà vận động hành lang có thế lực nhất của Mỹ bị kết tội trong một loạt scandal chính trị cao cấp.

Sự thao túng của Abramoff sẽ không dừng lại nếu các đối thủ của ông ta trong giới lobby không cung cấp thông tin cho báo giới về các hoạt động mờ ám của Abramoff. (3) Sau vụ khủng hoảng này, hàng loạt các kiến nghị cải tổ luật về các nhóm lợi ích được đưa ra.

Trường hợp nước Mỹ cho thấy, dù dân chủ và minh bạch là điều kiện cần để chống lại sự lũng đoạn của các nhóm lợi ích, nhưng không có giải pháp từ trên xuống nào là nhanh chóng và vĩnh viễn.

 Gần đây, một cơn địa chấn chính trị nổ ra trong Quốc hội khi Abramoff, nhà vận động hành lang có thế lực nhất của Mỹ bị kết tội trong một loạt scandal chính trị cao cấp.
 

Mỗi chính quyền phải chủ động phát triển cơ chế đề kháng thông qua các quá trình tự cải tổ lâu dài và đau đớn.

Nhưng lịch sử chính trị Mỹ cũng có rất nhiều ví dụ về những ảnh hưởng tích cực của các nhóm lợi ích công với chính sách: Vào cuối thập kỉ 90, dưới sự lobby của các tập đoàn dược phẩm hùng mạnh, việc nhập khẩu thuốc theo đơn vào Mỹ rất ngặt nghèo.

Không chịu nổi giá thuốc leo thang, các cụ già vùng Đông Bắc Mỹ, dưới sự tổ chức của các hội hưu trí, đã đi xe buýt sang Canada mua thuốc (trái phép).

Phong trào bất tuân dân sự này ảnh hưởng mạnh mẽ đến chính quyền. Dù cuộc chiến pháp lý giữa các tập đoàn thuốc và người tiêu dùng còn tiếp diễn, nhưng hàng loạt tiểu bang đã mặc cả với các hãng thuốc để giảm giá cho người nghèo hay nới lỏng quy định nhập khẩu thuốc (4).

Huy động các nhóm lợi ích công cho cải cách: Trường hợp Philippines

Các nền dân chủ non trẻ rất dễ bị tổn thương bởi các nhóm lợi ích. Trong Thời kì Dân chủ (1946-1972), nền chính trị của Philippines, dù có các thiết chế dân chủ tương tự như Mỹ, vẫn bị lũng đoạn bởi sự cấu kết giữa các nhóm lợi ích tư.

Imelda Marcos
Philippines hậu Marcos chỉ hồi sinh nhờ sự phát triển của các nhóm lợi ích công được sự ủng hộ to lớn từ dân chúng.

Các nhóm này hình thành từ một bên là khoảng 100 gia đình tài phiệt muốn giành đặc quyền đặc lợi, với một bên là các chính trị gia cần tiền để mua phiếu bầu. (5)

Bị lũng đoạn, nền dân chủ của Philippines sụp đổ, nhường bước cho nền độc tài của Marcos. Toàn bộ nhà nước lại trở thành một nhóm lợi ích khổng lồ tập trung xung quanh Marcos.

Philippines chỉ hồi sinh nhờ sự phát triển của các nhóm lợi ích công được sự ủng hộ to lớn từ dân chúng.

Ngày nay, có tới 14 nghìn tổ chức dân sự phi tôn giáo ở đất nước hơn tám mươi triệu dân này.

Để chống lại các nhóm lợi ích tư đã cắm rễ vào từng ngóc ngách của chính quyền, các chính quyền hậu Marcos đã chủ động nâng đỡ và đưa các nhóm lợi ích công vào quá trình lập chính sách, như tổ chức các “hội nghị thượng đỉnh dân tộc”, các “bàn tròn” với các đại diện của các nhóm lợi ích công.

Không những thế, chính quyền còn tạo ra các hội đồng về các vấn đề xã hội và cải cách ở cấp chính phủ, trong đó có sự tham gia của các nhóm này. Kết quả là, chính quyền có được sự ủng hộ rộng rãi của dân chúng để cải cách toàn diện.

Từ 1992 đến 1998, có tới 85 luật cải cách xã hội được thông qua6. Mặc dù còn những di sản nặng nề của nhiều thập kỉ bị lũng đoạn bởi các nhóm lợi ích tư, Philippines có thể được coi là một ví dụ sinh động về ảnh hưởng to lớn, tích cực và từ dưới lên của các nhóm lợi ích công trong cải cách toàn diện.

Sự trỗi dậy của các tập đoàn lợi ích ở Việt Nam

Trong nền kinh tế tập trung ở VN trước đổi mới, không còn tồn tại các thế lực kinh tế độc lập, đủ lớn để chịu ảnh hưởng lớn từ chính sách, và đủ mạnh để ảnh hưởng lên quyết định của nhà nước.

Máy bay của Vietnam Airlines
Vẫn có nguy cơ các ngành kinh tế lớn của Việt Nam rơi vào tay các đại gia trong tương lai

Quyền lực nhà nước vào thời đó tập trung cao độ, khiến sự ảnh hưởng để thay đổi chính sách (dù là có lợi cho dân chúng) cũng rất khó khăn.

Nhưng nền kinh tế thị trường càng lớn thì lợi ích thu được từ việc ảnh hưởng chính sách trở nên khổng lồ.

Đương nhiên, ai trong cuộc chơi của thị trường cũng đều cảm nhận rất rõ điều này: giới tư bản nước ngoài, các tổng công ty, các đại gia tư nhân cho đến những tập đoàn tội phạm.

Tất cả đều ra sức thâm nhập và ảnh hưởng vào bộ máy nhà nước để giành đặc lợi. Trong khi đó, bộ máy nhà nước cũng ngày bớt thống nhất, dần trở thành người đại diện của các nhóm lợi ích khác nhau. (Tuyên bố của Bộ trưởng Thương mại Trương Đình Tuyển là ví dụ điển hình của tình trạng phân hóa này: "Mỗi ngành khi đi đàm phán đều có phương án đàm phán riêng của mình mà Trưởng đoàn đàm phán không biết" (7))

Các nhóm lợi ích tư ở VN: họ là ai ?

Các tập đoàn lợi ích tư thường nhân danh lợi ích quốc gia, nhưng thực tế thì thường vì lợi nhuận của chính họ.

 Cho đến nay, các nhà tài phiệt Nga vẫn còn nắm tới 72% doanh thu dầu thô, 92% kim loại màu, và 71% ô tô ở quốc gia công nghiệp rất giàu tài nguyên này
 

Hiệp hội các nhà sản xuất ô tô Việt Nam (VAMA) là một tập đoàn lợi ích như thế. Được hưởng đặc lợi từ tầng tầng lớp lớp thuế và lệnh cấm đánh vào ô tô nhập khẩu, giá ô tô sản xuất ở Việt Nam luôn cao gấp 3 đến 5 lần so với các nước.

Dù thế, VAMA vẫn thường ỷ vào thế thống trị thị trường để cùng nhau nâng giá. (8)

Mười một “đại gia" FDI trong VAMA vẫn đang cầm trịch thị trường ô tô.

Có hãng ô tô nào khi đến một nước đang phát triển mà lại không vẽ ra viễn cảnh một ngành công nghiệp ô tô “hoành tráng” sánh ngang với Hàn Quốc vài thập kỉ trước?

Nhưng rốt cuộc, lợi ích dân tộc là gì sau mười bốn năm hi sinh lợi ích người tiêu dùng để ưu đãi các nhà tư bản (từ năm 1992 đến nay)?

Dù luôn hứa hẹn nội địa hóa lên 30-40% trong vòng 10 năm, đến nay tỷ lệ nội địa hoá mà các DN thực hiện mới chỉ đạt 2-10%. Dường như cầu ngoại viện bằng bảo hộ vẫn thường đưa đến những giấc mơ không thành về “công nghiệp mũi nhọn”, sau khi mang lại lợi nhuận khổng lồ cho nhà tư bản nước ngoài (và có thể cả những khoản lợi không nhỏ cho các quan chức ủng hộ nó).

Dẫu sao, với ván bài ô tô, người cầm trịch cuối cùng vẫn là chính phủ Việt Nam. Miễn là các quan chức hữu trách không bị “ảnh hưởng” bởi tập đoàn lợi ích hùng mạnh kia.

Vụ Zuellig Pharma Vietnam (ZPV) lại cho thấy sức mạnh của các nhóm tư bản nước ngoài và quyền năng khuynh đảo của họ với thị trường thuốc nhỏ bé của Việt Nam.

ZPV là đại diện độc quyền của 27 hãng dược phẩm hàng đầu thế giới, từng phân phối 157 dòng thuốc ở Việt Nam. Trong nhiều năm, ZPV liên tục nâng giá thuốc, có loại tăng tới 60% một năm.

Các hãng dược phẩm ở Mỹ cũng như ở Việt Nam đều muốn lũng đoạn thị trường

Việc Bộ Y tế không “phát hiện” sự lũng đoạn thị trường của ZPV cho đến khi báo chí phanh phui, cũng như sự cố khởi tố phóng viên Lan Anh (báo Tuổi trẻ) về tội “tiết lộ bí mật nhà nước” cho thấy thế lực ngầm của ZPV.

Nhưng việc Bộ Y tế rút quyền phân phối thuốc của ZPV sau đó đã chứng tỏ công ty ngoại quốc chưa kịp bám rễ vào cơ quan công quyền.

Dù sao, dẫu có mất quyền phân phối thì thế độc quyền của ZPV vẫn không suy chuyển. (Các nhà nhập khẩu thuốc không thể mua được thuốc từ các hãng bào chế đã có số đăng kí cấp cho Zuellig Pharma).

Quyền lực của các công ty dược phẩm khổng lồ vượt quá phạm vi một quốc gia, lợi ích của nó được các nước giàu bảo vệ nhiệt thành.

Vụ tham nhũng hàng chục triệu đô-la từ việc mua bán thầu xây dựng các công trình của Petro Việt Nam 9 cho thấy các nhóm lợi ích hình thành trong ruột của các đại công ty do nhà nước hậu thuẫn.

Các ngành công nghiệp quy mô lớn và mang tính kĩ thuật cao (dầu khí, viễn thông, ngân hàng, công nghiệp quốc phòng v.v.) thường được coi là thiên đường của tham nhũng.

Những hợp đồng khổng lồ trị giá hàng chục triệu USD nằm ngoài tầm rà quét của báo giới và dân chúng do tính chất phức tạp và “nhạy cảm” của chúng.

Chỉ có những công chức nằm sâu trong hệ thống đó mới biết rõ các ngóc ngách, đủ khả năng tạo ra các nhóm lợi ích rất nhỏ nhưng đủ sức móc rỗng ruột các tổng công ty hùng mạnh.

Không cần dùng báo chí hay bất kì phương thức lobby ồn ào nào, chúng đi thẳng đến quyền lực thông qua con đường ngắn nhất: tiền.

Trái tim của các tập đoàn tham nhũng như thế nằm trong chính hệ thống.

Các doanh nghiệp bên ngoài chỉ được dựng lên nhằm hợp thức hóa những nguồn lợi họ đã nhắm từ trước.

Đương nhiên, các tập đoàn lợi ích hình thành sớm nhất và có tổ chức nhất trong những ngành béo bở nhất.

Nhưng trong các mảng khác của đời sống xã hội, cuộc đấu tranh giữa các nhóm lợi ích nhỏ hơn cũng không kém phần quyết liệt.

Nhìn vào sự hình thành của Luật về Hội10 sau một thập kỉ tranh cãi, người ta dần hiểu rằng đây không đơn thuần là cuộc đấu tranh của các tổ chức xã hội đòi các cơ quan công quyền nới lỏng kiểm soát.

Tiến trình còn chậm vì còn những nhóm lợi ích thủ cựu (vested interest group) đang hưởng lợi từ nguyên trạng (được bao cấp cả về tài chính, tư tưởng và “thị phần”) ngăn cản các nhóm khác cởi trói.

Những hội, tổ chức không thích nghi được trong nền kinh tế thị trường tìm mọi cách cản trở quá trình đổi mới.

Đặc lợi của các nhóm này rất nhỏ so với những lợi ích của cải cách, nhưng những nhóm hưởng lợi từ cải cách lại không có kênh nào “mua chuộc” được họ.

Vì thế, các nhóm thủ cựu vận dụng mọi thứ, kể cả dựa vào ý thức hệ để bảo vệ lợi ích của mình.

Trong hệ thống giáo dục, các trường ĐH công lập vốn được hưởng các cơ sở vật chất và đội ngũ giáo viên lâu năm, vẫn tiếp tục vận động để hưởng trợ cấp hàng năm từ ngân sách.

Ngay trong bộ máy hành chính, cũng lại có những tranh giành lợi ích.

Các chính quyền địa phương (thường tay trong tay với giới doanh nghiệp “tỉnh nhà”) luôn muốn giành các dự án lớn (khu công nghiệp, sân bay, hải cảng v.v.) về cho địa phương mình. (Xem bài Quy hoạch vụn: không có giải pháp, Vietnamnet , 09/10/0511).

Các ngành thì muốn giữ quyền cấp phép và kiểm soát, những cỗ máy in tiền cho ngành (Xem bài Dự luật đầu tư: nhất cử nhất động đều phải đăng kí, Vietnamnet 04/11/0512).

Tương lai của các tập đoàn lợi ích tư ở Việt Nam

Không nghi ngờ gì nữa, các nhóm lợi ích ở Việt Nam sẽ ngày càng lớn mạnh, ngày càng can thiệp sâu quá trình ra chính sách.

Mikhail Khodorkovsky
Những đại gia như Mikhail Khodorkovsky nắm giữ những tài sản khổng lồ trong nền kinh tế Nga

Với tiềm lực tài chính lớn và ở ngay sát nách với nhà nước, nó tiến hóa và thích nghi với sự phát triển kinh tế còn nhanh hơn cả sự nhận thức của số đông công chúng hay các nhóm lợi ích công.

Những nhóm lợi ích mới sẽ tiếp tục hình thành từ trong nước và từ nước ngoài vào.

Dù cuộc cạnh tranh giữa chúng sẽ tiếp tục mạnh lên, nhưng không có gì đảm bảo rằng quyền lợi của đại bộ phận dân chúng sẽ được bảo vệ.

Nếu không sớm thừa nhận và chuẩn bị sống chung với nó, thì các nhóm lợi ích tư này có thể ngăn chặn cải cách, hoặc làm quá trình cải cách tuột khỏi sự kiểm soát, tạo ra một xã hội được thống trị bởi thiểu số (orligarchy).

Xin nêu ra một ví dụ trên lĩnh vực kinh tế.

Một tương lai tồi tệ có thể xảy ra là các nhóm lợi ích (trong hay ngoài nước) cấu kết với các quan chức để chiếm lấy số tài sản khổng lồ được cổ phần hóa với giá rẻ như cho, như đã xảy ra ở Nga thời kì tư nhân hóa theo liệu pháp sốc.

Sau khi trở thành các tập đoàn tài phiệt (oligarchs), họ quay trở lại thâu tóm nền chính trị dưới thời Tổng thống Yelsin để tiếp tục giành lấy những đặc quyền kinh tế cho mình.

Cho đến nay, các nhà tài phiệt Nga vẫn còn nắm tới 72% doanh thu dầu thô, 92% kim loại màu, và 71% ô tô ở quốc gia công nghiệp rất giàu tài nguyên này (13). Nước Nga phải trả giá bằng những bất ổn chính trị khi Tổng thống Putin cố gắng khống chế ảnh hưởng của các nhà tài phiệt lên nhà nước.

Một phần là do sự e ngại kịch bản này, quá trình cổ phần hóa của Việt Nam diễn ra chậm chạp.

Nhưng cổ phần hóa chậm có thể chỉ trì hoãn chứ không tháo ngòi nổ của việc thâu tóm tài sản vào tay một số nhóm lợi ích.

Nhất định các nhóm lợi ích thèm thuồng và đang ráo riết chuẩn bị cho cuộc thâu tóm.

Và nhất định là nếu ý chí của nhà cầm quyền không thống nhất trong khi pháp luật còn lỏng lẻo, sẽ không gì có thể ghìm cương được họ.

Hai biến số còn thiếu và lời giải cho Việt Nam

Các nhóm lợi ích là hệ quả của xu thế đa dạng hóa về lợi ích do phát triển đem lại.

Xe Mercedes
Vận động của các nhóm lợi ích trong ngành xe hơi ở Việt Nam khiến họ giữ được mức lợi nhuận cao

Vì thế, lời giải hoàn toàn không phải là be bờ chặn đứng dòng nước chảy xuôi, mà là tạo ra các kênh dẫn để chúng làm lợi cho xã hội và đẩy nhanh cải cách.

Nếu có hành lang pháp lý cho hoạt động lobby và quá trình ra chính sách minh bạch, các nhóm lợi ích sẽ phải thuyết phục công chúng thay vì đầu tư vào các quan chức.

Để tránh sự phê phán từ các tổ chức bảo vệ môi trường, các hãng ô tô sẽ đầu tư vào các dự án bảo vệ môi trường, an toàn giao thông.

Sự cạnh tranh lành mạnh giữa các nhóm lợi ích sẽ góp phần soi sáng những ảnh hưởng đa chiều của cải cách và những lỗ hổng trong cơ chế.

Môi trường thiếu minh bạch tạo ra những lỗ hổng trong cơ chế để các nhóm lợi ích xoáy vào hòng thu lợi.

Ví dụ: cơ chế bộ chủ quản đối với các doanh nghiệp, trường học tạo ra các nhóm lợi ích nằm ngay trong bộ máy nhà nước và có quan hệ quá mật thiết với cơ quan công quyền.

Việc định hướng không rõ ràng và dứt khoát tạo ra lý cớ cho các nhóm lợi ích thủ cựu cản trở cải cách.

Quá trình lập chính sách chưa minh bạch (thiếu thông tin về quá trình soạn thảo, ban hành và thực thi lẫn đánh giá tác động tới các nhóm xã hội) còn tạo cơ hội “đi đêm” của một vài nhóm lợi ích với các quan chức.

Việc lấp những lỗ hổng này đã dần trở thành một nội dung chính của việc đẩy mạnh đổi mới ở nước ta.

 Sự cạnh tranh giữa các nhóm có quyền lợi đối nghịch sẽ làm giảm bớt sức tấn công vào nhà lập chính sách.
 

Từ quan điểm của lý thuyết nhóm lợi ích, chúng ta đã phát hiện hai biến số còn bị thiếu: sự hình thành các nhóm lợi ích tư hưởng lợi từ cải cách, và các nhóm lợi ích công. Từ đó, chúng ta sẽ có giải pháp từ dưới lên.

Một là, bất kì nhà nước nào muốn độc lập về chính sách đều phải tạo ra cho được cơ chế kiềm chế và đối trọng giữa các nhóm lợi ích tư.

Như chúng ta đã phân tích, mỗi chính sách đều tạo ra đồng minh và đối thủ.

Sự cạnh tranh giữa các nhóm có quyền lợi đối nghịch sẽ làm giảm bớt sức tấn công vào nhà lập chính sách.

Chẳng hạn, trong chính sách bảo hộ ô tô, một hiệp hội các nhà nhập khẩu ô tô (mới và cũ) sẽ tạo ra thế cân bằng trong chính sách phát triển ngành ô tô.

Đặc biệt là trong các trong quá trình cải cách kinh tế-xã hội, luôn có những nhóm lợi ích thủ cựu do sợ mất quyền lợi (mất độc quyền, mất bảo hộ, trợ cấp) mà tìm mọi cách cản trở.

Trong khi đó, những nhóm lợi ích mới được hưởng lợi từ cải cách (được sử dụng dịch vụ tốt hơn với giá rẻ hơn, cơ hội việc làm….) lại chưa được hình thành để làm thành đối trọng.

Thực tế là việc hình thành các nhóm lợi ích tư mới, hưởng lợi từ cải cách ở VN còn khá chậm chạp. Muốn tiếp tục đổi mới mạnh mẽ, nhà nước phải chủ động nâng đỡ các nhóm mới này làm đồng minh cho mình.

Hai là, các nhóm lợi ích công (các nhóm bảo vệ môi trường, bảo vệ người tiêu dùng, hỗ trợ nông dân, công đoàn v.v.) và truyền thông có thể là khắc tinh của các nhóm lợi ích tư.

Bởi vì yếu huyệt của các nhóm lợi ích tư là họ khó biện minh được cho lợi ích ích kỉ của mình.

Họ thường thông qua những vận động hậu trường nhằm thay đổi chính sách.

Khi đương đầu với các nhóm lợi ích công trên báo chí, họ sẽ không còn có thể “múa tay trong bị” như khi một mình đem tiền đến nhà các quan chức.

Ở nước ta, cho đến nay, trong những vấn đề thiết yếu với người dân như độc quyền thuốc, không thấy bóng dáng của các hội bảo vệ người tiêu dùng.

Đây là hệ quả của thời kì tập trung hóa quá mức đời sống xã hội ở nước ta.

Chỉ khi có các tổ chức đại diện hữu hiệu để chống lại các tập đoàn lợi ích hùng mạnh, người dân mới thoát khỏi tình trạng “thất bại trong phối hợp”.

Để đảm bảo cho mỗi chính sách trong tương lai thực sự đại diện cho lợi ích của số đông, nhất thiết phải tạo điều kiện cho các nhóm lợi ích công hình thành.

Đương nhiên, muốn có đồng minh tin cậy, nhà nước phải nới bớt quyền kiểm soát với chính các đồng minh ấy trước.

Đã có những dấu hiệu đột phá khi chính phủ giao cho Liên hiệp các Hội Khoa học Kĩ thuật dự thảo Luật về Hội.

Liệu có một cuộc cởi trói cho các Hội, để từ đó gây được sự ủng hộ to lớn của quảng đại quần chúng với công cuộc đổi mới, hay chính cuộc cởi trói này sẽ bị chặn lại bởi các nhóm lợi ích thủ cựu? Ẩn số này sẽ ảnh hưởng to lớn đến tương lai của đất nước.

Lời kết

Công cuộc đổi mới hai mươi năm qua đã đạt được nhiều thành công vì Việt Nam có một nhà nước mạnh và xã hội đồng lòng muốn thay đổi.

“Đổi mới lần 2” sẽ không nghiễm nhiên được hưởng những lợi thế này.

Nhận thức rõ về ảnh hưởng của các nhóm lợi ích tư đối với chính sách, nâng đỡ sự ra đời của các nhóm lợi ích công và các nhóm lợi ích mới hưởng lợi từ cải cách chính là điểm bắt đầu của chặng đường đổi mới tiếp theo.

1 Interest group Politics, A. Cigler và B. Loomis hiệu đính, CQ Press, 2002

2 PAC là các nhóm tư nhân được thành lập để ủng hộ hay đánh bại các ứng cử viên vào bộ máy nhà nước nhằm ảnh hưởng đến chính sách. Luật Mỹ quy định chặt chẽ mức ủng hộ tài chính mà PACs có thể đóng góp cho các ứng cử viên.

3 Washington Post, số ra ngày 19/12/2005

4 Phóng sự “Một cuộc chiến khác về thuốc” của đài truyền hình PBS, năm 2003.

5 Trích lại từ Crony Capitalism, David Kang, Cambridge University Press, 2002

6 Parties and Accountability in Philippines, G. Montinola, Journal of Democracy

7 Xem bài "Lỡ tàu" WTO: nguyên nhân không từ một phía, đăng trên Vietnamnet http://vietnamnet.vn/60nam/2006/01/530183/

8 Tuổi trẻ Chủ nhật, 2/1/2006

9 Xem bài Các “ông trùm” đã mua bán thầu những công trình dầu khí như thế nào?, Thanh niên online, http://www.thanhnien.com.vn/Phapluat/2005/4/29/108490.tno

10 Xem bài Quan trọng là phát huy được chức năng tư vấn, phản biện. Báo Đầu tư http://www.vir.com.vn/Client/Dautu/dautu.asp?CatID=7&DocID=9318

11 http://vietnamnet.vn/nhandinh/2005/10/497991/

12 http://www.vnn.vn/chinhtri/2005/11/508061/

13 Số liệu trích từ Bảng 3, Kiểm soát sự tập trung sở hữu của các Oligarch theo ngành. Vai trò của oligarchs trong chủ nghĩa tư bản Nga. Tạp chí Các Quan điểm Kinh tế, Mùa Đông 2005.

..................................................

Lưu, Hà Nội
Đây thực sự là một bài viết rất sát thực! Cá nhân tôi đánh giá rất cao bài viết này! Nền kinh tế việt nam đang dần dần bị thoa túng bởi các nhóm lợi ích, mà điều đáng buồn chúng luôn được bao biện là đại diện cho một dân tộc nhưng kỳ thực lại chỉ đại diện cho thiểu số mà thôi.

Qúa trình đổi mới đem lại nhiều thành tựu, nhưng có rất nhiều thành tựu lại rơi vào tay của một vài kẻ, hoặc là các tên tham nhũng, hoặc là con cái của một số lãnh đạo!

Qúa trình đổi mới, hội nhập cũng bị cản trở bởi nhiều nhóm người nhỏ nhưng lại có lợi ích rất lớn từ cơ chế cũ.

Đổi mới, hội nhập là điều kiện sống cón cho cả chế độ, là nước cờ duy nhất để đem lại sự giàu có, ấm no, dân chủ thực sự cho số đông nhân dân. Còn quá nhiều người dân lam lũ, bần cùng,rất dể bị tổn thương trên đất nước chúng ta! Nhưng họ lại rất ít thậm chí không có một tiếng nói gì, không biết tập hợp hay liên kết thành một tổ chức nào để bảo vệ quyền lợi của mình một cách hiệu quả! Họ chiếm tới 80% dân số, lợi ích của họ, tiếng nói của họ, vai trò, quyền lợi của họ không thể, không nên bỏ qua chút nào!

Không tên
Nếu bài viết của anh Nguyễn An Nguyên càng chi tiết, càng có lý và thực tế sẽ diễn ra theo quyền lợi của các nhóm lợi ích để rồi các nhóm lợi ích nầy đang và sẽ lũng đoạn chính sách.Mà chính sách theo tôi hiểu là chính quyền mà chính quyền hiện tại của nước Việt Nam chính là đảng cộng sản (vì VN không lưởng đảng như Mỹ hoặc đa đảng như Phi,Indo). Vậy có đúng là các thế lực của các nhóm lợi ích cuối cùng sẽ lũng đoạn, chi phối từng đảng viên cộng sản đang tại chức tại quyền. Khi đó bởi ích lợi cục bộ,từng nhóm từng bè phái sẽ xảy đến tình trạng tranh chấp nhau.

Đặt câu hỏi thế thôi chứ không cần bài phân tích dài dòng của anh Nguyên, nhiều người cũng đã thấy bóng dáng câu kết của bè đảng với các nhóm lợi ích tư và thế lực đen(kể cả xã hội đen buôn lậu, buôn ma tuý lập một nhóm kinh doanh Y-Z nào đó để rửa tiền) Bóng đen lớn nhất cũng đã nhìn thấy, khi lý tưởng CS đã không còn là mục tiêu để các đảng viên CS hướng tới.

Đâu cần phải có bài phân tích của anh NAN người ta mới hiểu dân VN đang bị đe dọa nhân phẩm, nhân quyền, kinh tế ra sao. Đảng nói đảng tốt thì mặc đảng, chuyện nông dân, công nhân theo đảng đang sống tồi tệ quá mức mà đảng không biện pháp trừng trị những kẻ sai phạm đó, chắc chắn đảng đang bị tiền bạc lũng đoạn chính sách rồi.

Đáng buồn là anh NAN nói đúng, các nhóm lợi ích sẽ lũng đoạn chính sách cai trị của nhà cai trị VN nhưng để tìm đối trọng thì không hề có. Với lại doanh nhân ra đấu trường thì còn đâu thì giờ quay về hậu phương để khiếu kiện luật pháp theo kiểu sớm nắng chiều mưa? Đối trọng lấy đâu ra?Buồn hơn nữa kiến thức thanh niên sau cơn bừng tĩnh cũng chỉ là kiến thức nhai lại mà các người đi trước đã từng nói từng làm.

Một thính giả
Cảm ơn BBC. Một bài luận xuất sắc của một tài năng trẻ. Hãy khuyến khích và đăng, phát sóng,... càng nhiều càng có ích cho đất nước VN những bài tương tự như bài này. Chúc An Nguyên khoẻ và mau chóng có nhiều đóng góp xây dựng Đất nước Việt Nam.


Robert, Anaheim, USA

Tác giả có vẻ muốn lảng tránh mảng chính trị trong bài phân tích của mình. Một nhận định, một lý thuyết dù có chi tiết thế nào mà thiếu đi một mảng quan trọng thì không khác gì một ảo tưởng. Nó giống như thiết kế một chiếc xe, có đủ bánh, máy, nội thất, mà quên mất tay lái hoặc tay lái bị kẹt thì cũng chỉ như một đống sắt vô dụng.


Trần Nông Lâm, Thái Nguyên

Rất cảm ơn qúy đài đã cho tôi được đọc bài luận kinh tế hay như thế. Tôi thấy rằng cần nhiều những người trẻ tuổi như ông Nguyên tham gia nhiều hơn nữa vào sự phát triển của đất nước.

Du Hoc Sinh, New York
Rõ ràng đây là một trong những bài đáng đọc nhất được đăng trên BBC. Tác giả đã lật đi lật lại vấn đề mà nhiều người nghĩ là đơn giản. Đổi mới, đa nguyên, chống tham nhũng, vv... là xu thế bắt buộc ở ViệtNam hiện nay nhưng chúng ta cần có cái đầu tỉnh táo.

Xuan Hung, Hà Nội, Việt Nam
Một bài viết rất hay, lí giải một vấn đề rất thời sự và có ý nghĩa thiết thực đối với đường hướng phát triển kinh tế, xã hội VN trong thời gian sắp tới. Tác giả tỏ ra là một NCS rất có đầu óc và năng lực. Gần đây, nhiều chính sách xã hội và kinh tế ở Việt Nam gây nhiều khúc mắc trong dân chúng nhưng không phải ai cũng hiểu nguyên nhân vì đâu. Rất cần những nghiên cứu thực tiễn và tâm huyết như vậy. Nó có giá trị hơn nhiều so với những điều hằn học, phá rối '"dân chủ - nhân quyền''... mà lâu nay BBC đang cổ súy.

Minh
Đây là bài viết đáng khen nhất trong những bài viết gần đây đăng trên BBC. Đó lời cảnh tỉnh cho những ai đang quá nhiệt tình với những ý kiến về "cách mạng" như gần đây xuất hiện quá nhiều trên diễn đàn BBC.

Tuy nhiên, việc các nhóm lợi ích sẽ thao túng là điều không thể tránh khỏi, kể cả tại Mỹ. VN cũng không thể thoát được. Các nhóm lợi ích công của VN (như công đoàn, hội sinh viên, hội bảo vệ người tiêu dùng, bảo vệ môi trường, hội nuôi ong, nuôi cá v.v.) quá yếu, mà lại không xuất phát từ lợi ích thiết thực của người dân, cũng chẳng bao giờ can dự vào những chuyện hệ trọng như gia nhập WTO chẳng hạn.

Giả sử họ có mạnh như Philippines thì cũng không giải quyết được việc gì, vì quyền lực kinh tế không có, lấy đâu ra kinh phí mà lobby. Nhà nước có nghe theo họ cũng chẳng tăng thêm được đồng thuế nào.

Theo tôi, tốt nhất là Chính phủ phải tìm ra được các nhóm lợi ích tư đối kháng lẫn nhau để tự triệt tiêu nhau.

Thí dụ, phái đoàn doanh nhân Mỹ-ASEAN vừa rồi vừa đề nghị Chính phủ VN giảm thuế nhập khẩu ôtô và mở cửa thị trường tài chính. Họ là khắc tinh của VAMA và các ngân hàng quốc doanh. Không phải họ nghĩ tốt gì cho dân VN, nhưng khi họ phục vụ lợi ích chính mình, chẳng phải họ đang đem lại lợi ích cho người tiêu dùng VN đó sao?

Vì thế, quan trọng là tìm được các nhóm lợi ích tư có lợi ích đối kháng để kiềm chế lẫn nhau, trong khi chờ cho các nhóm lợi ích công trưởng thành.

Thí dụ: - Hiệp hội xe hơi (VAMA) vs. (chống lại) các nhà sản xuất ôtô nước ngoài. - Hiệp hội dược vs. các công ty bảo hiểm (khi cho phép họ kinh doanh bảo hiểm y tế, họ sẽ ca thán về giá thuốc quá cao, tốn tiền bảo hiểm của họ). - Vietnam Airlines vs. Pacific Airlines hay các hãng hãng không nước ngoài. - Petro Vietnam vs. các nhà máy nhiệt điện, các cơ sở tiêu thụ năng lượng.

Xét cho cùng cũng vẫn là mạnh đựơc yếu thua, nhưng nhóm lợi ích công nào nhiều tiền nhất sẽ thắng. Trong một môi trường cạnh tranh lành mạnh (chi phí giao dịch thấp), các hiệp hội nhiều tiền nhất là những người xã hội sẵn sàng chi cho họ nhiều nhất, và chứng tỏ họ có ích cho xã hội. Như vậy cứ để các nhóm lợi ích tư tự thoả thuận với nhau. Thoả thuận kiểu nào cũng có hiệu quả. Đó cũng là Định lý Coase trong môi trường có chi phí giao dịch thấp.

Trần Minh, TP. HCM
Theo tôi giai đoạn này VN phải thật sự nghiêm túc trong việc cải tổ chính trị để có một khung pháp lý chặt chẽ hơn nếu không không thể dẹp được nạn tham nhũng hoặc hủ hoá trong xã hội.

Bây giờ chưa nói đến VN mà chỉ cần nhìn các nước đã phát triển có luật hoàn chỉnh như Nhật, châu Âu thì những nhóm lợi ích tư đôi khi vẫn có những hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh độc quyền tác động đến người tiêu dùng khách hàng ví dụ như ấn định giá mua bán không hợp lý hoặc cạnh tranh không lành mạnh.

Huống chi là VN luật pháp có nhiều lỗ hỏng tạo điều kiện cho mọi sự luồn lách. Tham nhũng hối lộ đã đẩy thuế tăng mức chi phí sinh hoạt lên cao.

Ở Nhật ông Shin Kanemaru một thời là phó chủ tịch Đảng Dân Chủ Tự Do có ảnh hưởng rất lớn trong nền chính trị Nhật nổi tiếng là người hay mua chuộc mặc cả lén lút đã nhận hàng triệu đôla của Công Ty Tokyo Sagawa Kyubin một hãng vận tải có dính dáng đến xã hội đen. Số tiền đã bị nghi ngờ dùng để chia cho các chính trị gia đặc biệt có thẩm quyền đối với ngành vận tải hàng hoá.

Hoặc như là Jacques Attali người có nhiều đặc quyền từng là chủ tịch Ngân Hàng Tái Thiết và Phát triển Châu âu và đã đứng đầu một tổ chức được lập ra để tái thiết khối đông âu đã tiêu phí hơn nửa ngân sách của mình vào những chuyến du lịch xa xỉ phô trương.

Còn các nhóm lợi ích công thì dù đó là quốc gia hay quốc tế nếu để phát triển thì sẽ giúp cho đất nước rất nhiều.

Những nhóm về môi trường có thể phổ biến những đạo luật QT như Quy Ước Về Đa Dạng Sinh Học để giúp các nước đang phát triển khai thác bảo vệ tài nguyên hợp lý ý thức được quyền yêu cầu thanh toán chi phí cho bất kỳ loại dược liệu và công nghệ được sản xuất ra từ những loại thực vật có trên lãnh địa của mình.

Tổ chức quốc tế Lương thực và Nông nghiệp của LHQ đã từng phải cố gắng làm cho dân ở các nước chưa phát triển ngưng việc trồng cây thuốc lá để trồng những vụ mùa khác đem lại thu nhập cao hơn mà không huỷ hoại đất đai.

Ví dụ như tại Kenya công ty thuốc lá thế giới BAT đã cung cấp hạt giống, phân bón, thuốc t! rừ sâu và chỉ dẫn kỹ thuật cho họ. Khi thu hoạch nông dân sẽ được trả theo giá do công ty quyết định. Làm sao truyền đạt cho người nông dân hiểu nếu sấy khô được một ký thuốc phải tốn khoảng 8 ký củi và mức thiệt hại cho môi trường quốc gia là rất lớn? đó chính vai trò và mục đích của các nhóm lợi ích công.

Những nhóm lợi ích công thường soạn thảo những phương hướng giaỉ quyết vấn đề như là tìm ra những đề án vận chuyển trong một thành phố không còn không gian cho những bãi đậu xe bằng cách gia tăng chi phí đậu xe đồng thời thay thế bằng những phương tiện vận chuyển công cộng cước phí rẻ.

Ở nơi nào tội phạm gia tăng mất trật tự thì phải có những biện pháp nhằm nâng cao tinh thần lực lượng cảnh sát bằng cách cải thiện phúc lợi cho cảnh sát cũng như cho gia đình họ nhất là khi họ tử nạn vì công vụ...

 
 
Tên
Họ*
Thành phố
Nước
Điện thư
Điện thoại*
* không bắt buộc
Ý kiến
 
  
BBC có thể biên tập lại thư mà vẫn giữ đúng nội dung ý kiến và không bảo đảm đăng mọi thư gửi về.
 
TIN MỚI NHẤT
 
 
Gửi trang này cho bè bạn Bản để in ra
 
   
 
BBC Copyright Logo ^^ Trở lại đầu
 
  Trang chủ| Thế giới | Việt Nam | Diễn đàn | Bóng đá |Văn hóa | Trang ảnh |
Chuyên đề| Learning English
 
  BBC News >> | BBC Sport >> | BBC Weather >> | BBC World Service >> | BBC Languages >>
 
  Ban Việt ngữ | Liên lạc | Giúp đỡ | Nguyên tắc thông tin cá nhân