Cập nhật: 14:01 GMT - thứ tư, 19 tháng 8, 2009

Con đường nào cho nông dân?

Đã 64 năm trôi qua kể từ cuộc cách mạng tháng Tám giành độc lập diễn ra năm 1945 và 23 năm cũng đã trôi qua kể từ công cuộc ‘đổi mới’ được đại hội lần thứ VI trung ương đảng cộng sản Việt Nam phát động, Việt Nam vẫn còn đang ‘đau đầu’ tìm cách thoát khỏi bế tắc cho nông thôn và nông dân.

Tiến sỹ Đặng Kim Sơn nhiều năm nghiên cứu về nông thôn

"Mô hình hy sinh nông nghiệp, nông thôn trước, rồi bù đắp lại, hàng trăm năm sau đó, chắc chắn nay không còn thực hiện được nữa," Tiến sỹ Đặng Kim Sơn, Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Phát triển Nông nghiệp và Nông thôn từ Hà Nội khẳng định với BBC Việt ngữ trong cuộc phỏng vấn hôm 17/8/2009, về hiện trạng phát triển nông thôn Việt Nam hiện nay.

"Nếu bây giờ chúng ta phá hoại môi trường, chắc chắn thiên tai sẽ diễn ra, dịch bệnh sẽ hoành hành. Nếu chúng ta bần cùng hoá nông dân, thì chắc chắn sẽ xảy ra bất ổn xã hội, bất ổn chính trị," nhà chiến lược nông nghiệp, nông thôn Việt Nam cảnh báo.

Trước câu hỏi, liệu sau cuộc đổi mới nổi tiếng diễn ra từ năm 1986, Việt Nam hiện có đang bế tắc về mô hình cho nông thôn và nông nghiệp, ông Sơn cho hay :

"Vấn đề tìm mô hình cho nông nghiệp, nông thôn trong quá trình phát triển công nghiệp hóa là khó khăn chung cho tất cả các nước đang phát triển. Ở các nước Âu - Mỹ trước đây, mô hình nông nghiệp có thể tốt, nhưng nông thôn, nhất là nông dân, phần lớn bị bần cùng, môi trưòng bị phá hoại và cộng đồng nông thôn bị tan vỡ."

"Thời gian gần đây, các nền kinh tế phát triển sau, đi lên công nghiệp hóa, cũng gặp phải các khó khăn đó. Việt Nam cũng giống như Trung Quốc, Philippines hay Indonesia đều phải trăn trở để tìm ra lối thoát cho nông nghiệp, nông thôn. Đó là tình trạng chung. Nhưng đúng đây là vấn đề rất được chú ý và là vấn đề đau đầu ở Việt Nam," Tiến sỹ Sơn xác nhận.

Việt Nam đang phải trăn trở để tìm ra lối thoát cho nông nghiệp

Giải pháp của Đảng?

Trước câu hỏi liệu tại Đại hội Đảng lần thứ XI tới đây, đặc biệt trước hệ vấn đề nông nghiệp, nông thôn, nông dân (thường được gọi là Tam nông,) đảng có tìm ra được giải pháp gì cụ thể và mới, hữu ích, Viện trưởng Sơn cho biết :

"Muốn công nghiệp hoá và đô thị hoá, trước hết phải xử lý thành công các vấn đề nông nghiệp, nông thôn, nông dân. Mô hình phát triển chữ U ngược, kiểu Kuznev đặt ra, tức là hy sinh trước, bù đắp sau, chắc chắn không thể thực hiện được."

"Ngay như Trung Quốc, tại Đại hội Đảng 16 năm 2002, họ cũng nói rất hùng hồn là trong giai đoạn đầu công nghiệp hoá, nông nghiệp sẽ hỗ trợ cho công nghiệp, tích luỹ cho công nghiệp là phổ biến, sau khi công nghiệp đạt trình độ nhất định, thì trở lại nuôi sống nông nghiệp, thành thị sẽ hỗ trợ nông thôn."

"Tôi nghĩ, ngay lúc này, Trung Quốc cũng đã thấy rằng cách đi như thế là không ổn. Năm 2008 vừa qua, đảng cộng sản Việt Nam đã ra nghị quyết 36 về vấn đề tam nông."

"Trong đó đưa ra mô hình rõ rệt nêu rõ, trong quá trình phát triển công nghiệp, phải đưa nông nghiệp, nông thôn, nông dân lên song song, đặt các vấn đề kinh tế, xã hội, môi trường đồng thời, phát triển nông thôn, đô thị, gắn với công nghiệp và nông nghiệp ngay."

Tuy cho mô hình này là mới, ít nhiều có tính hợp lý, Tiến sỹ Sơn nhận thức việc thực hiện mô hình này là "khó" với các lý do theo ông là do "thu nhập của Việt Nam còn thấp, các nguồn đầu tư thu hút cho nông nghiệp và nông thôn chưa nhiều."

"Việc phối hợp này phải được thực hiện một cách khôn khéo và hợp lý thì mới có thể tiến hành được. Tôi nghĩ đây là hướng đi mới trong thời gian tới mà Việt Nam cố gắng đạt được. Nếu không, Việt Nam khó có thể phát triển vững bền, mà thậm chí khó có thể tạo động lực để phát triển công nghiệp, đô thị và kinh tế đô thị," chiến lược gia nông nghiệp trong nước cảnh báo.

Những khó khăn

Đó là về hướng đi và cơ hội, nhưng về mặt hạn chế và các khó khăn mà nông nghiệp và nông thôn Việt Nam cần tự nhận thức thì sao, TS. Đặng Kim Sơn cho biết :

"Xuất phát điểm của Việt Nam quá thấp, quy mô đất cho mỗi hộ nông thôn trung bình chỉ ở mức 0,64 ha, lại có thể bị chia cắt thêm ra thành 7 hay 10 mảnh nhỏ, khó có thể cơ giới hoá, khó đưa máy móc vào, thậm chí khó đưa một hệ thống thuỷ lợi vào để tưới."

Ông Sơn cũng nêu các khó khăn khác, trong đó hộ nông dân Việt Nam, do tình trạng manh mún này, khó có thể tạo ra được một lượng nông sản có chất lượng đồng đều và đủ lớn để đưa ra chế biến, đóng thành phẩm cho vừa container, vừa tàu hàng để xuất khẩu đạt hiệu quả.

Một khó khăn khác nằm bên trong khả năng hợp tác kinh tế của nông dân và mức độ tích luỹ hạn chế của họ: "Chỉ có 5% lao động nông thôn Việt Nam là thành viên các tổ chức hợp tác chính thức khác nhau. Vì vậy, hơn 10 triệu hộ nông dân Việt Nam sản xuất vừa nhỏ, vừa lẻ.

Do xuất phát điểm quá thấp, một hộ nông dân trung bình, chỉ có thể để dành ra được 5-6 triệu đồng một năm

TS. Đặng Kim Sơn

"Ngoài ra, thu nhập của nông dân còn rất thấp. Mặc dù thu nhập này trong mấy chục năm qua đã tăng liên tục, do xuất phát điểm quá thấp, một hộ nông dân trung bình, chỉ có thể để dành ra được 5-6 triệu đồng một năm. Rất khó cho phát triển sản xuất, mua công cụ, đầu tư thiết bị, kỹ thuật mới."

Một thách thức khác với nông dân Việt Nam theo Viện trưởng Đặng Kim Sơn, còn là ở lĩnh vực giáo dục, mà theo ông "Với từng người dân, các gia đình hết sức đầu tư cho con cái học hành, nhưng toàn xã hội, thì chất lượng giáo dục lại chưa đạt mong muốn."

Theo ông, "Chất lượng giáo dục thấp thể hiện từ giáo dục phổ thông qua trình độ học vấn trung bình và đặc biệt qua giáo dục dạy nghề. Hiện nay, đa số nông dân Việt Nam làm nông nghiệp theo kiểu cha truyền con nối, dùng kiến thức, kinh nghiệm của cha ông để lại, chứ chưa phải là người làm nông nghiệp theo nghĩa có kỹ năng cả về quản lý lẫn kỹ thuật."

Ông Sơn xác nhận các thách thức khác còn tồn tại trong cơ sở hạ tầng và dịch vụ nông nghiệp :

"So với trước đường xá, cầu cống, điện nước ở nông thôn đã có những thay đổi vượt bậc, nhất là trong vòng từ 15-20 năm nay. Tuy nhiên, nếu nhìn ra xung quanh, so sánh với các nước khác, thì chi phí, thời gian vận chuyển, thủ tục xuất nhập khẩu, tiêu chuẩn, kiểm tra chất lượng, thanh toán, thông tin liên lạc v.v… nói chung hiệu quả còn chưa cao."

"Có thể kể thêm khoa học, công nghệ còn thấp, cách thức quản lý còn chưa tốt, các khung chính sách, pháp luật ở nông thôn còn trong giai đoạn phát triển. Luật chơi giữa đô thị và nông thôn trong nước còn chưa thực sự công bằng, thể hiện ở mức tăng giá nông sản bao giờ cũng thấp hơn tăng giá trong vật tư và dịch vụ công nghiệp."

Ông Sơn cũng nhìn thấy khó khăn từ thương mại quốc tế: "Nông nghiệp luôn gặp phải những rào cản kỹ thuật về thuế suất cao cho nông sản xuất khẩu, so với mức độ tự do hoá thương mại tương đối tốt hơn so với hàng công nghiệp, hàng đô thị."

Ông đúc rút: "Nếu nhìn từ góc độ người sản xuất nông nghiệp và nông dân Việt Nam, thì họ còn phải vượt qua rất nhiều rào cản, cả từ phía mình, lẫn từ xung quanh, để có thể bước vào cuộc chơi công nghiệp hoá và toàn cầu hoá một cách công bằng và thuận lợi."

Bao giờ chuyển từ một nền nông nghiệp khép kín sang sản xuất công nghiệp liên kết toàn cầu?

‘Đảng là lực cản?’

Trước câu hỏi, nạn tham nhũng nhà nước tràn lan cũng như thể chế chính trị độc đảng hiện nay phải chăng chính là lực cản chính cho nông thôn và nông dân Việt Nam, Viện trưởng Đặng Kim Sơn trả lời :

"Tham nhũng ở Việt Nam, nói một cách rộng hơn, là sự chậm chạp trong cải cách hành chính. Vai trò của các cơ quản quản lý nhà nước và chính quyền ở cấp trung ương và địa phương phải có một bước thay đổi lớn, để thích nghi với một nền sản xuất hàng hoá, một nền kinh tế toàn cầu hoá cao."

"Nguồn gốc của tham nhũng ở đâu? Tôi nghĩ, thứ nhất, đó là lương bổng thấp, điều kiện làm việc không thuận lợi cho viên chức. Thứ hai, mức độ chuyên môn hoá của viên chức chưa cao, làm đủ thứ việc. Công vụ, trách nhiệm của viên chức chưa rõ ràng."

Tham nhũng ở Việt Nam, nói một cách rộng hơn, là sự chậm chạp trong cải cách hành chính.

TS. Đặng Kim Sơn

"Thứ ba, về vai trò công việc đảm nhiệm của các cơ quan công quyền, có việc đáng làm như làm quy hoạch, chính sách, xây dựng luật chơi, chiến lược, các khung thể chế, thì không chú ý làm, mà lại tập trung vào làm các việc như trực tiếp điều hành kỹ thuật, trực tiếp phân phát vốn, trực tiếp điều hành con người…," chuyên gia nhận định.

Vẫn theo ông Sơn cần phải xác định rõ đâu là vai trò chính thức của thể chế, của các cơ quan công quyền và bên cạnh đó, xác định vai trò của người dân, vai trò của cộng đồng, để mỗi người trong nền kinh tế và các quan hệ xã hội, đều làm đúng vai trò của mình.

"Chuyển biến từ một nền nông nghiệp khép kín chuyển sang sản xuất công nghiệp liên kết toàn cầu, chắc chắn phải thay đổi cách suy nghĩ, cách sắp xếp vai trò của từng người, để từ đó, thay đổi chất lượng công việc, kiểu cách làm việc. Tôi nghĩ phải xử lý trên toàn cục như thế thì mới khắc phục được vướng mắc, chứ không phải chỉ riêng một vấn đề nào như là tham nhũng," Tiến sỹ Sơn nói với BBC.

Tiến sỹ Đặng Kim Sơn hiện là Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược và Chính sách Phát triển Nông nghiệp và Nông thôn, thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn. Ông là chuyên gia hàng đầu tham gia nghiên cứu, soạn thảo, tư vấn, phản biện cấp cao nhiều dự án, chương trình và chiến lược, chính sách, luật pháp liên quan tới phát triển nông nghiệp và nông thôn trong nước.

BBC navigation

BBC © 2014 BBC không chịu trách nhiệm về nội dung các trang bên ngoài.

Trang này hiển thị tốt nhất với phần mềm lướt mạng có mở CSS. Nếu không có chức năng này, hoặc phần mềm cũ, bạn vẫn đọc được nội dung trên trang này nhưng không tận dụng được hết các chức năng. Nếu có thể hãy nghĩ đến chuyện nâng cấp phần mềm hoặc mở CSS lên.