Quan hệ Việt - Trung nhìn qua Tân Hoa xã

Cuộc chiến 1979 tuy ngắn ngủi nhưng để lại nhiều hệ lụy

Nhiều yếu tố đã dẫn tới cuộc xung đột Việt - Trung 1979 và một thập niên quan hệ tồi tệ sau đó. Một cách để phân tích thứ tự quan trọng của các yếu tố trong mắt Trung Quốc là xem xét tường thuật của Tân Hoa xã bản tiếng Anh.

Nhiều người thường tin rằng mục tiêu tối hậu của Bắc Kinh là đánh thọc vào ảnh hưởng gia tăng của Liên Xô ở Đông Dương. Nhưng khi dùng máy tính phân tích nội dung các bài báo của Tân Hoa xã giai đoạn này, ta thấy Trung Quốc ngày càng để tâm tới tham vọng khu vực của Việt Nam, đặt biệt sau năm 1980.

Nguồn tin cậy

Dịch vụ tiếng Anh của Tân Hoa xã là kênh truyền dẫn chính thức thông tin chính sách từ chính phủ trung ương ra thế giới bên ngoài. Các bài báo tiếng Anh không bao giờ đi ngược đường lối chính thức, và được xem là nguồn đáng tin cậy để hiểu cách Trung Quốc nhìn nhận những mối quan hệ đối ngoại quan trọng, gồm cả quan hệ sóng gió với Việt Nam.

Từ 1978 đến 1992, Tân Hoa xã bản tiếng Anh công bố 17.308 bài báo, tuyên bố và bản tin có nhắc tới Việt Nam. Năm 1979, có 716 bài, chiếm 3.6% tổng số tin bài của Tân Hoa xã. Khoảng một nửa trong đó nhắc tới Liên Xô, và một nửa nhắc Campuchia- cùng với nhiều sự lặp lại. Trong khi đó, chưa đầy 10% các bài báo liên quan Việt Nam nhắc tới Lào.

Mặc dù số lượng bài về Việt Nam nhỏ thôi, nó chứng tỏ Trung Quốc rất quan tâm những vấn đề đụng chạm tới Việt Nam và Campuchia, cũng như Việt Nam và Liên Xô. Phần lớn các tường thuật về Việt Nam và Campuchia cũng có dính tới Liên Xô - ít nhất là trong mắt Trung Quốc. Điều này hiển hiện qua các hàng tít như "Theo tuần báo Mỹ, Liên Xô đứng đằng sau xung đột ở Đông Dương" (14.7.1978).

Nhưng các bài cũng thể hiện lo ngại của Trung Quốc về những quyền lợi khu vực của Việt Nam, qua các bài như "Vạch trần tham vọng độc bá khu vực của Việt Nam" (23.7.1978). Nhưng giọng điệu chung của các bài báo chỉ mang một chút tiêu cực trong năm 1978.

Tường thuật của Tân Hoa xã về Việt Nam và các nước, 1978-92

Quan tâm Campuchia

Sang năm sau, quan hệ rơi vào khủng hoảng - kéo theo thay đổi trong số liệu của Tân Hoa xã. Tần suất tường thuật về Việt Nam tăng gấp ba, lên gần 3000 bài, chiếm 14% tổng sản phẩm của Tân Hoa xã trong năm 1979.

Giọng điệu về quan hệ Việt - Trung trở nên vô cùng tiêu cực (chiếm tỉ lệ 3:1). Nó phản ánh xung đột nổ ra ở biên giới, và sự bất mãn của Trung Quốc về hành động của Việt Nam ở Campuchia.

Đến giữa thập niên 1980, gần 9 trên 10 bài đụng tới Việt Nam cũng nhắc tới Campuchia ít nhất một lần, trong khi số lần nhắc tới Liên Xô tụt xuống còn 1 trên 5

Ian Lamont

Nhưng bắt đầu xuất hiện một xu hướng thú vị. Tần suất nhắc tới Liên Xô trong bài của Tân Hoa xã về Việt Nam bắt đầu giảm. Trong khi đó, các bài đề cập Việt Nam và Campuchia tăng lên. Đến giữa thập niên 1980, gần 9 trên 10 bài đụng tới Việt Nam cũng nhắc tới Campuchia ít nhất một lần, trong khi số lần nhắc tới Liên Xô tụt xuống còn 1 trên 5. Nó phản ánh sự ám ảnh về hoạt động của Việt Nam ở Campuchia trong suốt thập niên 1980.

Giọng văn cũng thay đổi. Năm 1979, 1980 và 1983, giọng bình luận của Tân Hoa xã về các vấn đề Việt - Xô chỉ hơi mang tính phê phán. Từ 1985 đến 1988, tường thuật về quan hệ Việt - Xô thực ra mang tính tích cực hơn là chê bai.

Ngược lại, mô tả của Tân Hoa xã về quan hệ Việt - Trung cùng các vấn đề liên quan Việt Nam và các nước trong Đông Nam Á mang tính tiêu cực, đôi khi đến quá khích.

Thay đổi

Đến cuối thập niên 1980, lại có sự thay đổi. Tường thuật về Việt Nam vẫn bị chi phối bởi các vấn đề liên quan Campuchia, nhưng sồ phần trăm rớt xuống dưới 70%. Giọng điệu tiêu cực về quan hệ trong vùng của Việt Nam (không tính Campuchia) cũng nhanh chóng giảm. Những thay đổi nay diễn ra trong bối cảnh hội đàm về Campuchia và sự rút quân của Việt Nam ra khỏi nước này. Việc buộc Việt Nam triệt thoái khỏi Campuchia đã là mục tiêu của Trung Quốc từ cuối thập niên 1970, không chỉ để bảo vệ đồng minh Khmer Đỏ mà còn để hạn chế khả năng Việt Nam trở thành thế lực và đối thủ ở Đông Nam Á.

Sau 1989, sự chú ý của Tân Hoa xã - và Trung Quốc - không còn là Việt Nam. Việt Nam đã không còn đóng quân ở Campuchia. Liên Xô thua trong Chiến tranh Lạnh, và bãi bỏ viện trợ của họ cho các đồng minh cộng sản. Số lượng bài của Tân Hoa xã về Việt Nam giảm từ 1424 năm 1989 còn 770 năm 1990. Giọng bình luận về quan hệ Việt - Trung trở nên vô cùng tích cực trong năm 1991 và 1992.

Cơ quan tin tức chính thống của Trung Quốc đã luôn giữ chức năng tuyên truyền quan trọng, không chỉ cho công dân của họ mà còn để nói với thế giới về thái độ với các nước. Mặc dù sự phân tích dựa trên computer không thể trả lời hết các câu hỏi về chính sách Việt Nam của Trung Quốc trong cuộc chiến 1979 và sau đó, nhưng nó có thể đem lại những chỉ dấu quan trọng xung quanh tư tưởng của các lãnh đạo.

Về tác giả: Ian Lamont hiện là phó tổng biên tập của báo The Industry Standard, chuyên về công nghệ internet. Luận văn thạc sĩ của ông tại Harvard Extension School là một phân tích bằng máy tính nội dung của Tân Hoa xã từ 1977 đến 1993. Tài liệu khảo sát chính sách của Trung Quốc với Việt Nam trong thời kỳ lãnh đạo của Đặng Tiểu Bình.