Cập nhật :14:51 GMT - Thứ Ba, 24 Tháng 2, 2009

Bài học từ hai cuộc xung đột

Xe tăng Liên Xô ở Afghanistan thập niên 1980

Liên Xô bị sa lầy tại Afghanistan trong 10 năm

Đúng 30 năm trước, năm 1979, Liên Xô đưa quân vào Afghanistan và Việt Nam đưa quân sang Campuchia.

Nay là lúc nhìn lại hai cuộc xung đột này trong bối cảnh khu vực của nó để thấy một sự liên hệ nhất định qua chính sách của Hoa Kỳ giai đoạn Chiến tranh Lạnh chuyển sang các vùng ngoài châu Âu.

Trung Đông và Afghanistan

Ngoài yếu tố tôn giáo, cuộc chiến Afghanistan cũng chỉ là một trong nhiều cuộc chiến giữa hai phe tư bản và cộng sản trên toàn thế giới từ châu Á sang Nam Mỹ, châu Phi.

Chiến lược của Brzezinski thời Carter được tiếp nối thời Reagan và Bush cha, tạo ra hiệu ứng domino làm suy yếu thành trì CHXH và như lời Brzezinski nhận định, đã kéo đổ đế quốc Xô Viết.

Trả lời phỏng vấn báo Pháp, tờ Nouvel Observateur 01/1998, Giáo sư Brzezinski xác nhận rằng Hoa Kỳ mong cho Liên Xô sa lầy ở Afghanistan:

"Trong ngày quân Xô Viết kéo qua biên giới (Afghanistan), tôi viết cho Tổng thống Carter: Chúng ta nay có cơ hội để Liên Xô ôm vào một cuộc chiến Việt Nam của họ. Và đúng thế, trong 10 năm liền, Moscow phải theo đuổi một cuộc chiến mà chính quyền của họ không thể nào kham nổi, một cuộc xung đột đã tạo ra sự suy thoái đạo đức và cuối cùng đã kéo đổ đế quốc Liên Xô..."

Nhưng cuộc chiến Afghanistan cũng còn có liên quan đến biến động lớn trong vùng là tình hình Iran kể từ cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979 và sau đó là cuộc chiến đẫm máu giữa Iran và Iraq.

Sự có mặt của Liên Xô tại nước láng giềng Afghanistan cũng là một yếu tố khiến Giáo chủ Khomeni, một người chống Cộng, tăng thái độ cứng rắn và xu hướng tự cô lập.

Chính quyền Hồi giáo phái Shia ở Iran tin rằng Hoa Kỳ và cả Liên Xô đã ‘ủng hộ' cho chế độ của Saddam Hussein để bao vây họ.

Nhưng ngay cả sau khi Liên Xô rút quân, Iran cũng không chấp nhận chế độ Taliban ở Afghanistan, và đã điều quân ra biên giới năm 1998 sau khi Taliban giết chết tám nhà ngoại giao Iran.

Sự tham chiến của Anh Mỹ và Nato tại Afghanistan hiện nay cũng là một yếu tố quan trọng mà Tehran tính đến trong cách bước đi ngoại giao của họ.

Bàn cờ Đông Dương

Trong những năm 1978/79, đường lối ngả về Trung Quốc của cố vấn an ninh cho tổng thống Jimmy Carter, giáo sư Zbigniew Brzezinski thắng thế.

Trong khi đường lối của Ngoại trưởng Cyrus Vance muốn bình thường hóa quan hệ hậu chiến với Hà Nội đã không được chọn.

Như các tài liệu của cựu thứ trưởng Ngoại giao Việt Nam Trần Quang Cơ nhắc lại thì Hà Nội hiểu được sự thiệt thòi của việc không lập được quan hệ với Washington và chấp nhận quay sang chọn Moscow làm đồng minh chiến lược.

Nhưng nay nhìn lại, chiến lược Brzezinski rõ ràng đã đạt được một lúc nhiều mục tiêu.

Dù được tạo đà bởi chuyến thăm lịch sử của Tổng thống Nixon sang Bắc Kinh năm 1972 nhưng chính tạo liên minh không tên với Trung Quốc đã khiến Hoa Kỳ đạt mục tiêu phá vỡ hẳn khối xã hội chủ nghĩa châu Á mà không mất một viên đạn.

Chiến tranh Biên giới cả ở chiến trường Tây Nam và Đông Bắc Việt Nam cũng là sự cáo chung của một dự án liên minh cộng sản từ Đông Bắc Á xuống Đông Nam Á.

Lần đầu tiên trong lịch sử phong trào cộng sản quốc tế này, xung đột quân sự nổ ra giữa các nước cùng ý thức hệ.

Nhưng Việt Nam không chỉ là nạn nhân trong cuộc chơi của các cường quốc.

Chính vì thái độ của Hà Nội mà Moscow thấy có cơ hội đưa chân vào Đông Nam Á.

Nhà báo Nayan Chanda bình luận trong một bài trả lời ở đại học Berkeley năm 2001:

"Khi cuộc chiến Việt Nam kết thúc, những người cộng sản Việt Nam có một thái độ rất kiêu ngạo đối với phần còn lại của Đông Nam Á. Vì họ đã thắng Hoa Kỳ, nên họ sẽ trở thành lãnh đạo Đông Nam Á. Người Nga thấy cơ hội để bước vào Đông Nam Á và họ đã ủng hộ Việt Nam...trong khi người Trung Quốc lại rất bực bội vì thắng lợi của người Việt Nam..."

Hoa Kỳ cũng có thái độ đạo đức giả trong cuộc chiến Campuchia.

Vẫn theo Nayan Chanda, Hoa Kỳ thời Tổng thống Jimmy Carter coi Khmer Đỏ là "chế độ vi phạm nhân quyền kinh khủng nhất" nên Hoa Kỳ không muốn dính líu gì.

Nhưng chính vì thế, Hoa Kỳ "để Trung Quốc" trực tiếp hỗ trợ Pol Pot.

CIA cuối cùng đã vào cuộc và yểm trợ cho các nhóm chống Việt Nam trong liên minh kháng chiến Campuchia, gồm cả Pol Pot, giống như đã làm với các nhóm contra trên khắp thế giới.

Tại Afghanistan, Hoa Kỳ cũng bị cáo buộc vì muốn lập một liên minh các phái Hồi giáo chống Cộng nên đã gieo hạt cho phong trào Hồi giáo cực đoan chống Phương Tây sau này.

So sánh tác động lâu dài của chính sách của các cường quốc tại Afghanistan và Đông Dương thì nhìn về lâu dài, các tính toán của Hoa Kỳ theo mưu kế của ông Brzezinski, lại có vẻ ‘thành công' hơn cả trong vùng Đông Nam Á.

Tại Afghanistan cho đến nay, liên quân do Hoa Kỳ lãnh đạo vẫn chưa thấy có giải pháp sáng sủa để rút khỏi một xứ sở không có tài nguyên gì.

Còn tại Đông Dương, đẩy Việt Nam ra khỏi sự gần gũi với một Trung Quốc bắt đầu cải cách, chiến lược của Brzezinski khiến Hà Nội gần lại với Moscow.

Rất có thể Brzezinski, một người gốc Ba Lan đã thấy được trước sự phá sản kinh tế của mô hình Xô-Viết.

Các cải cách từ đầu thập niên 70 tại Ba Lan và Hungary cũng không cứu vãn được những nước này.

Để Việt Nam gần lại và đương nhiên là nhập khẩu mô hình Liên Xô khi nó đã lộ đầy đủ các lỗi hệ thống, cố ý hay vô ý, Brzezinski 'trừng phạt' được nước Việt Nam thống nhất về kinh tế.

Các kế hoạch tập thể hóa ồ ạt của ông Lê Duẩn, nhất là tại miền Nam, đã phá hủy phần còn lại của nền kinh tế tư bản duy nhất mà nước Việt Nam biết đến trong suốt nửa sau thế kỷ 20.

Để Việt Nam trong tình trạng đó, Hoa Kỳ không chỉ khiến Hà Nội kiệt quệ về kinh tế mà cũng phá sản luôn về quân sự. Hậu quả là VN càng lệ thuộc vào Liên Xô, một Liên Xô thời Brezhnev sắp cáo chung cả về đường lối, độ tuổi lãnh đạo và cũng đang khủng hoảng ở Afghanistan.

Với Trung Quốc, Hoa Kỳ cũng thành công hơn trong việc sắp đặt lại qua hệ Mỹ -Trung khi Chiến Tranh Lạnh đến hồi hạ màn so với cuộc căng thẳng đến tận hôm nay trong quan hệ với Iran.

Khi lập quan hệ ngoại giao với Bắc Kinh, Hoa Kỳ cũng vẫn tỏ ý chí bảo vệ Đài Loan bằng 'Taiwan Act', và các hiệp ước phòng thủ với Nhật Bản, Nam Hàn, và các đồng minh Đông Nam Á khác vẫn nguyên vẹn.

Có thể Trung Quốc khi đó không có nhiều lựa chọn. Nền kinh tế bị phá sản sau Cách mạng Văn hóa cần lối thoát về giao thương với Phương Tây qua Hong Kong, cơ sở công nghệ, kỹ thuật của Trung Quốc cũng quá tồi tệ để có gì mà mặc cả với Hoa Kỳ.

Trung Quốc ngày nay, có vẻ đã trở thành quốc gia như ông Brzezinski mong muốn: ‘Không phải bạn, không phải thù, mà là đối tác".

Bài học bị cô lập thời hậu chiến và hệ quả của cuộc chiến Campuchia đã khiến Việt Nam phải đổi hướng và cải thiện quan hệ với Hoa Kỳ bằng tốc độ nhanh chóng.

Với chuyến đi sắp tới của Ngoại trưởng Hillary Clinton sang Đông Á, trước cả chuyến thăm tới châu Âu, Hoa Kỳ có thể tự tin về vai trò của mình trong khu vực dù kinh tế có khủng hoảng.

Trái lại, với Iran và Afghanistan, nhiệm kỳ của Tổng thống Barack Obama sẽ gặp nhiều thách thức.

Nói như nhà bình luận Roger Cohen trên International Herald Tribune mới đây thì nếu không vượt qua được 'thách thức Iran', ông Obama sẽ thất bại và thế giới có thể rơi vào nhiều năm xung đột.

BBC navigation

BBC © 2014 BBC không chịu trách nhiệm về nội dung các trang bên ngoài.

Trang này hiển thị tốt nhất với phần mềm lướt mạng có mở CSS. Nếu không có chức năng này, hoặc phần mềm cũ, bạn vẫn đọc được nội dung trên trang này nhưng không tận dụng được hết các chức năng. Nếu có thể hãy nghĩ đến chuyện nâng cấp phần mềm hoặc mở CSS lên.