Lính Campuchia tuần tra gần đền Preah Vihear

Cuối ngày 15/10, tin hai lính Campuchia thiệt mạng, một số binh sĩ hai bên bị thương cũng như 10 lính Thái bị bắt làm tù binh đã khiến ngôn từ của hai bên dịu lại.

Thay vì đe dọa cuộc chiến toàn diện của Thủ tướng Campuchia, biến khu vực tranh chấp quanh đền thờ Preah Vihear thành “vùng tử đạo”, Ngoại trưởng nước này Hor Namhong miêu tả vụ đọ súng là “sự cố giữa các binh sĩ, chứ không phải một cuộc xâm lấn” và là một vấn đề có thể giải quyết được.

Từ Thái Lan, Thủ tướng Somchai Wongsawat nói: “Campuchia là láng giềng tốt. Chúng tôi sẽ sử dụng các biện pháp hòa bình”.

Qua những phát biểu như thế, có lẽ cuộc chiến quanh mảnh đất đầy cây bụi trên sườn núi rốt cuộc sẽ không xảy ra.

Chắc chắn rằng không ai mong muốn cuộc xung đột vượt ra ngoài tầm với.

Thái Lan và Campuchia chia sẻ một nền văn hóa tương đồng, biên giới 800km, thông thương hàng tỷ đôla và cùng là thành viên của Asean - Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á, vốn luôn tự hào về mối quan hệ hòa hợp giữa các thành viên.

Ngôi đền trên vách núi

Nhưng vì sao mối quan hệ lại trượt dài như vậy?

Điểm xuất phát là chiến dịch của Campuchia thúc đẩy việc công nhận Preah Vihear trở thành di sản thế giới, thành công hồi tháng Bảy.

Đền thờ Hindu 900 năm tuổi đã thuộc về Campuchia hồi năm 1962 sau phán quyết của Tòa án Tư pháp Quốc tế (ICJ) - một quyết định chưa làm Thái Lan nguôi ngoai.

	Cả Thái Lan và Campuchia đều tuyên bố quyền sở hữu khu vực quanh đền cổ

Preah Vihear nằm trên đỉnh một sườn núi và có thể tiếp cận dễ dàng từ phía Thái Lan.

Nhưng hàng thập kỷ xung đột ở Campuchia đã trì hoãn bất cứ kế hoạch khả thi nào đối với ngôi đền, vốn nhiều năm từng là một cứ điểm của Khmer Đỏ và vẫn còn rải rác mìn ở khắp nơi.

Khi hòa bình lập lại ở Campuchia hồi những năm 90, chính quyền Phnom Penh bắt đầu tập trung vào việc khôi phục di sản pha trộn Phật giáo và Hindu giáo này, cũng như tiềm năng thu hút khách du lịch của nó.

Khu đền đài kỳ vĩ Angkor Wat đã được công nhận di sản văn hóa thế giới năm 1992.

Nhưng các nỗ lực liên tiếp tương tự đối với Preah Vihear đã bị cản trở, mà rõ nhất là từ Thái Lan.

Người Thái lập luận rằng quyết định trao quyền sở hữu ngôi đền cho Campuchia của ICJ không bao gồm vùng đất xung quanh, vốn gồm cả một số di chỉ quan trọng liên quan tới đền thờ này.

Phía chính quyền Bangkok cho rằng một di sản thế giới trên danh nghĩa chung Thái Lan - Campuchia mới là điều khả dĩ.

Tuy thế, Thái Lan chấm dứt phản đối trong năm nay, khiến những người có tư tưởng dân tộc chủ nghĩa nước này tức giận.

Họ cáo buộc chính phủ thay đổi thái độ nhằm tạo điều kiện cho một loạt các hoạt động kinh doanh ở Campuchia của cựu thủ tướng Thaksin Shinawatra, mà phe phái của ông này vốn chiếm đa số trong nội các.

Ông Noppadol Pattama, vị bộ trưởng ngoại giao người từng đàm phán về một thỏa thuận chung với Campuchia, từng là luật sư của ông Thaksin. Ông đã bị buộc phải từ chức hồi tháng Bảy.

Nhưng sự việc trước đó đã gây ra tác hại. Phong trào chống chính phủ theo đường lối cứng rắn, Liên minh Nhân dân vì Dân chủ, đã sử dụng vấn đề này nhằm huy động các cuộc biểu tình rầm rộ, dẫn tới những bất ổn chính trị làm chao đảo Thái Lan cho tới tận hôm nay.

Di sản Khmer

Nhưng về phía Campuchia thì sao? Tại sao nước này lại mạnh mẽ trong trong vấn đề này đến vậy?

Một phần cũng là bởi sự cạnh tranh mang tính lịch sử giữa hai quốc gia, dưới tác động của những xung khắc gần đây.

Nền văn minh cổ đại Khmer vốn xây nên Angkor Wat và Preah Vihear đã thống trị khu vực này trong năm thế kỷ.

Nó cũng ảnh hưởng sâu sắc tới văn hóa Thái Lan, mà điển hình là có nhiều đền thờ kiểu Khmer nổi tiếng ở quốc gia này. Và đó lại chính là niềm tự hào không bút nào tả xiết của Campuchia ngày nay sau nhiều thập kỷ vật lộn với ‘chấn thương’ trên bình diện quốc gia.

Lòng tự hào dân tộc là một thứ cảm giác rất dễ bùng nổ, nhất là tại một quốc gia không có nhiều dấu mốc lịch sử cận đại để có thể dựa vào đó mà tự hào.

	Thái Lan sử dụng vấn đề tranh cãi với Campuchia để kêu gọi biểu tình chống chính phủ

Trong khi đó, thật ngạc nhiên là người Thái thường không hay biết chuyện họ làm tổn thương niềm tự hào dân tộc của Campuchia.

Theo quan điểm của Campuchia, những cuộc xâm lấn liên tiếp của Thái Lan đã hủy hoại các đế chế Khmer lớn mạnh một thời, cũng như dâng hiến một cách tự nguyện đất nước này cho thực dân Pháp hồi thế kỷ 19.

Thái Lan từng lợi dụng sự lộn xộn hồi Thế Chiến II để chiếm phần lớn khu vực phía Tây Campuchia, trong đó có di tích Angkor Wat, nhưng đã buộc phải trả lại khi chiến tranh kết thúc.

Quân đội Thái cũng đối xử khắc nghiệt với người tị nạn Campuchia bỏ chạy khỏi cuộc nội chiến hồi những năm 70 và 80.

Chính quyền Bangkok cũng đã ủng hộ tàn quân Khmer Đỏ trong cuộc chiến chống lại quân đội Việt Nam, nên góp phần khiến cuộc nội chiến kéo dài.

Cơn bão chỉ trích

Dĩ nhiên quan điểm của người Thái về các vấn đề này rất khác biệt.

Nhưng các sự kiện đó đã để lại sự bất mãn sâu sắc trong các khu vực dân cư nhỏ lẻ và nghèo khó ở Campuchia, vốn rất dễ bị lãnh đạo lợi dụng.

Và ông Hun Sen đã chứng tỏ sẵn sàng làm điều đó. 5 năm trước, các cuộc lộn xộn chống Thái Lan đã bùng lên ở Phnom Penh sau khi một nữ diễn viên Thái bị trích dẫn nhầm, nói rằng Angkor Wat đáng lẽ phải thuộc về Thái Lan.

Ông Hun Sen lúc đó bị chỉ trích dữ dội vì đã kích động chủ nghĩa dân tộc. Hiện giờ ông dường như đang tiếp tục làm điều tương tự.

Về phía Thái, cho dù chính phủ hiện thời thực sự đối đầu với tình thế ra sao, chính quyền cũng không thể để bị đánh giá là nhượng bộ.

Ông Somchai Wongsawat đã phải đương đầu với con bão chỉ trích cách cảnh sát đương đầu với các cuộc biểu tình chống chính phủ hồi đầu tháng này.

Là em rể của cựu thủ tướng Thaksin Shinawatra, bất kỳ sự nhượng bộ nào đối với Campuchia cũng có thể dẫn tới những mối nghi ngờ ông hành động vì gia đình trước khi nghĩ tới Tổ quốc.

Thật khó có thể thấy cuộc xung đột sẽ được hóa giải một cách chóng vánh.