Aziz Isa

	Qeshqer kochisi Thames Deryasining jenubidiki Plumstead boligige jaylashqan

Egerde siz künlerning biride Buyuk Britaniyining London shehirige kélip ziyarette bolghiningizda, London kocha xeritisige qarap “K” herpidin kocha ismini izdisingiz sizge we pütkül Ottura Asiyagha tonush bolghan bir qedimiy sheherning ismi “Kashgar Road” (Qeshqer kochisi) küzingizge chéliqidu we sizni heyranliqqa chömdüridu.

Wehalenki Asiyaning merkizidin orun alghan, emma bügünki künde gherbke nahayiti az tonulghan bu Qeshqer qedimiy shehiri 11- esirlerde Uyghur Qarakhaniylar dölitining paytexti we Ottura Asiya Türkiy xelqlerning siyasiy, medeniy merkezliridin biri bolghan. “Qeshqer” sozining Uyghur Türki tilidiki menisi “Derya qéshi yaki qash” dégen sözdin kélip chiqqan bolup, Qeshqer shehiri Zerepshan deryasining ikki qéshigha jaylashqan.

Londondiki Qeshqer kochisi bolsa Buyuk Britaniyining paytexti London sheherning sherqige, Thames Deryasining jenubidiki Woolwhich sana'et rayonining merkizi bolghan Plumstead boligige jaylashqan. Bu yer Buyuk Britaniye padishahliqi teripidin 1805 yili Buyuk Britaniye Impériyisining künsayin éshiwatqan herbiy sana'iti uchu orun teyyarlash meqsitide “Padishahliq top-zembirek herbiy eshya iskilati” (The Royal Arsenal) qilip özgertilgen.

Burun gherb uchun tamamen natonush bolghan Qeshqer heqqidiki xewerler peqet 1860 we 1870- yilliridila Buyuk Britaniye metbu'atlirida bérilishke bashlaydu bolupmu Buyuk Britaniye we Rusiyidin ibaret ikki impéral küchning Ottura Asiyada oz tesir küchini kéngeytish uchun riqabetke chüshken “katta oyun” urushida téximu gewdilik bolidu. Qeshqer ismining gherb metbu'atlirida tunji tilgha élinishi asasen shu ölkide yüz bergen yerlik weqelerge baghlanghan bolup yeni 1860 –yilliridiki Manju Qing impériyisige qarshi chong kölemlik qozghilang bashlanghan hem Qoqand qomandani Yaqup Begning Qeshqeriyege hökümdar bolghan bir waqitqa toghra kélidu. 1865 – yili Yaqup Beg Qoqandtin Qeshqerge kélidu. 1867- yili Qeshqer we uning etrapidiki rayonlarni özining hökümranliqi astigha alidu.

	Heytkah jamesi Kashgarning simowligha aylan'ghan

Buyuk Britaniye 1866- yili eng deslipide Hindistanliq armiye emeldari Mirza Shujani mexpi halda Qeshqerge weziyetni igileshke ewetidu. Uning asasliq wezipisi bolsa bu natonush bolghan rayonning ishenchlik xeritisini sizip chiqish we Qeshqerdiki siyasiy weziyetning tereqqiyatini közitip Buyuk Britaniye imperiyesige melum qilish bolghan. 1868- yili tunji qétim Britaniyilik sodiger Robert Shaw Hindistandin chay we bashqa mehsulatlarni élip bir soda karwinini bashlap Qeshqerge kélidu. Buningdin anche uzaq ötmey yene Buyuk Britaniye impériyisining hökümet wekili George Hayward Ladakh arqiliq taghlarni kesip utup Qeshqerge kélidu. Her ikki Britaniyilik Qeshqerde Yaqup Beg teripidin bir qanche aylar kütüwélinidu we axirida Yaqup Beg özining Buyuk Britaniye imperiyesige bolghan dostluq isteklirini ipade qilip ularni yolgha salidu. Bu kishiler Hindistangha qaytip kelgendin kéyin “Impériyining qehriman oghlanliri” sherpi bilen katta mukapatlinidu. Shuningdin kéyin Qeshqer heqqide Britaniye metbu'atida “eng axirqi bayqalghan xeterlik we sirliq bir rayon” dep xewerler bérishke bashlaydu.

Eyni waqitta Buyuk Britaniye yene Yaqup Begning Rusiye bilenmu sozlishwatqanlighidin xewerdar bolup, Rusiye 1871- yili Ili derya wadilirining shimalini oz ishghaliyitige alidu. Bu waqitta Yaqup Beg hakimiyitini tizdin sherq we shimalgha kéngeytip Qumul we bügünki Ürümchini oz hökümranliqigha alidu. 1873- yili Buyuk Britaniye impériyisining Hindistandiki bash walisi Lord Mayo 350 ademdin terkip tapqan Douglas Forsythe rehberlikidiki bir diplomatik wekiller ömikini Qeshqerge ewetidu. Bu wekiller atliq eskerler, terjimanlar, hökümet ish béjirguchilliri, yolbashlighuchilar we mulazimetchi xadimlardin teshkil tapqan idi. Bu qétimqi zor kölemlik diplomatik ziyarettin kéyin Buyuk Britaniye impériyisi Yaqup Beg hökümitini resmiy yosunda étirap qilidu we diplomatik munasiwet ornitidu. We bu munasiwetlerning tereqqiyatigha ulinip, Buyuk Britaniye hökümiti Manju Qing we Yaqup Beg hökümetlirining wekilliri bilen Britaniye Hindistani, Rusiye we Xitay döletliri otturisida biterep bolghan bir musteqil döletning qorulush imkaniyetliri heqqide sülhi bashlaydu.

	Buyuk Britaniye impériyisi Kashgariye Emiri Yaqup Beg hökümitini resmiy yosunda étirap qilidu we diplomatik munasiwet ornitidu

Emma Buyuk Britaniyining Yaqup Beg hakimiyitige bolghan qiziqishi uzaqqa barmaydu chünki London Qeshqer bilen resmiy diplomatik munasiwet ornatqandin bashlap St Petersburgni Qeshqeriyeni otturidiki bir musteqil biterep dölet dep étirap qilishi heqqide bir qanche qétimlap diplomatik söhbetler élip barghan bolisimu Rusiye impériyisining Türkistandiki menpi’eti sewebidin ret qilinidu. Yene bir tereptin bu waqitta Xitay Manju Qing hökümiti Xitay ichki ölkiliride yüz bergen Taiping qozghilingini ghelibilik basturup Qeshqeriyerni qayta ishghal qilish uchun jiddiy herbiy yurush teyyarliqi qiliwatatti. Mana bu murekkep weziyette “katta oyun” ishtirakchiliri arisida Qeshqeriyege birqeder adililaraq muamilide bolup kelgen Buyuk Britaniye impériyisi oz menpe'etlirige paydisiz bu özgirishlerdin mahirliq bilen paydilinidu. 1876- yili Manju Qing hökümiti xitay générali Zuo Zongtang'ni 200, 000 kishlik zor qoshun bilen bilen 40, 000 kishlik eskiri bolghan Yaqubegni yoqtup, Qeshqeriyeni ishghal qilishqa ewetishi bilen tengla Buyuk Britaniye Impériyisi eger Xitay Qing hökümiti bu rayonni qaytidin oz hökümranliqi astigha alsa Rusiyige qarshi küchlük bir qalqan bolalaydighanliqni jezim qilidu we Yaqup Begni qollashtin tamamen waz kéchip eksiche qarshisigha siyaset qollunup Zuo Zongtanggha qoral we iqtisadiy yardem béridu. Rossiye sodigerlirimu pursetni ghenimet tutup Zuo Zongtang eskerlirini ashliq bilen temilleydu. Gerche Zuo Zongtang'ning Qeshqerge élip barghan herbiy istilasi asta we iqtisadi chiqimi nahayiti kop bolsimu emma muwapiqiyetlik bolidu. Zuo Zongtang Ürümchini 1876- yili 8- ayda ishghal qilidu we zor kölemdiki qanliq qirghinchiliq élip baridu. Yaqup Beg 1877- yili 5-ayning 28- kuni Korlida wapat bolidu we shu yili 12- ayda Qeshqer Xitay Manju Qing ishghaliyiti astigha chüshidu. Zuo Zongtang 1878- yili 1- ayda Qeshqerning eng jenubidiki qedimy sheher Hotenni ishghal qilip Qeshqeriyege elip barghan herbiy istilasini tamamlaydu.

1881- yili Rusiye Ili wadisini Xitay Manju Qing hökümitige qayturup béridu. Xitay Manju Qing hökümiti 1884- yili Qeshqer we uning etrapidiki rayonlarning hemmisini qoshup “Xinjiang” (Yéngi zémin, Yéngi chégra) dep nam béridu we resmiy shekilde Xitay Manju Qing impériyisining bir ölkisi qilip békitidu. Yene shuninggha qarimay Buyuk Britaniye we Rusiye impériyiliri Qeshqeriyede oz tesir da'irisini körsitishni yillarche dawam qilduridu. Kéyinki yillarda Britaniyilik qédirip tekshürgüchilerning Qeshqeriyede élip barghan ish izliri teswirlinip yézilghan ajayibatlirdin Britaniye xelqi yillarche huzur alidu biraq eyni waqitta Sherqiy Türkistanda uch impériye otturisida bolup otken nahayiti shepqetsiz, murekkep siyasiy “katta oyun” ning qurbani bolghan Qeshqeriyeni yad etish uchun menggülük abide qilip qoyulghan Londondiki Qeshqer kochisi (London Kashgar Road) shu tarixning shahiti süpitide bügün’giche ün-tinsiz saqlinip kélidu.

لوندون كوچىلىرىدىكى ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ "كىچىك" ئىزلىرى