Cem Sey Tikal

Büyük bir depremde yerle bir olana kadar, Meksika’dan Panama’ya kadar tüm Orta Amerika’yı yönetmek için, İspanyol sömürgeciler bu kenti başkent olarak kullanmış.

Yanardağların ortasına, Maya İmparatorluğu’nun göbeğine kurmuşlar Antigua’yı.

Antigua’dan, etrafında bugün de Mayaların yaşamaya devam ettiği Atiklan Gölü’ne ulaşmak için, Guatemalalıların “chicken bus”, yani tavuk otobüsü adını verdiği ve Amerikan filmlerinden hemen herkesin aşina olduğu Amerikan okul otobüslerine binmek gerekiyor.

Bense, tıka basa dolu olan bu otobüslerin trafikte nasıl gittiğini gördükten sonra, sadece turist taşıyacağı söylenen küçük bir minibüsü tercih ettim.

Gerçekten bizim minibüs de kısa sürede turistlerle tıka basa doldu.

Ama şoför her dağ köyünde durarak, yol kenarında bekleyenleri de ücretsiz ve ayakta yolcu olarak almaya başlayınca, ben de Mayalarla ilk tanışıklığı yaşadım.

Ben oturduğum, onlarsa ayakta durdukları halde, hemen hemen hepsiyle göz hizasında oldum yolculuk boyunca.

Bu kadar çok kısa boylu insanı hiç birarada görmemiştim.

Koyu renkli tenleri, koyu renkli gözleri ve kadınlarının rengarenk geleneksel giysileriyle turistlerle büyük bir çelişki oluşturuyorlardı.

Annelerle çocuklar arasında pek fazla yaş farkı bulunmaması da dikkat çekiyordu.

Sömürgeci baskısında sindirilmek

Yine dikkat çeken bir başka özelikleri, kendi aralarında bile çok alçak sesle konuşmaları, sanki yokmuş gibi davranmalarıydı.

Avrupalı sömürgecilerin yüzlerce yıl süren vahşi baskısının onları nasıl sindirdiğini bu sessizlik dışa vuruyordu sanki.

Bugün Mayalar, eğitimsiz ve dağınık bir topluluk.

Maya köylerinin büyük kısmının yolu, elektriği, telefonu ve okulu yok.

Yoksulluk ve açlığın bu köylerde diz boyu olduğu anlatılıyor.

Ama sonbaharda yapılacak devlet başkanlığı seçimlerinde Mayaların kendi yaşam koşullarını değiştirecek bir adayı seçme olasılığı da yok.

Çünkü pratikte Mayalar Guatemala’nın siyasi, ekonomik ve toplumsal yaşamının tamamen dışında.

1992 yılında Nobel Barış Ödülü’nü alan Maya, Rigoberta Menchu’nun adaylığı bile durumu değiştirecek gibi görünmüyor.

Menchu’nun mitingleri Mayaların en yoğun yaşadığı bölgelerde dahi en fazla birkaç yüz insanın ilgisini çekiyor.

Bunda, Mayaların birbirine çok yabancı birçok aksan konuşuyor olmasının ve Menchu’nun söylediklerini anlamamalarının önemli bir rol oynadığı söyleniyor.

Oysa Mayalar Guatemala’da hala nüfusun çoğunluğunu oluşturuyor.

Ama ülkeyi yöneten Avrupa kökenli göçmenler, bugün bile onları ciddiye almıyor.

Birkaç gün sonra ülkenin kuzeydoğusunda, Maya uygarlığının en önemli kentlerinden biri sayılan Tikal’deyim.

Tropikal ormanların içinden esrarlı şekilde yükselen, iri beyaz taşlarla inşa edilmiş, piramit biçimindeki Maya tapınaklarını geziyorum.

Etrafımda maymunlar, papağanlar ve adını bile bilmediğim ve bugüne kadar hiç görmediğim tropik bölge hayvanları oynaşıyor.

Kendi uygarlığını başkasından dinlemek

Alman ve İspanyol sömürgecilerin soyundan geldiğini söyleyen genç rehberim Carlos, Avrupalılar Amerika’yı keşfettiğinde Mayaların özellikle astronomide ulaştığı yüksek uygarlık seviyesinden söz ediyor.

“Mayalar kendileri gelip, bu kalıntıları geziyor mu?” diye soruyorum.

Kafasını iki yana sallıyor Carlos ve “hayır” diyor.

Sonra devam ediyor:

“Ama kısa süre önce bir Amerikan sivil toplum örgütü bir grup Maya köylüsünü getirdi buraya. Onlara Mayaların eski geleneklerini anlattığımda, kendi ailelerinden öğrendikleriyle aradaki benzerlikleri fark ettiler. Kalıntılardaki eski Maya yazılarını okuduğumda da bu eski dili kısmen anlayınca hayrete düştüler.”

160 metre yükseklikteki Tikal’in en yüksek tapınağına tımanıp, ayaklarımın altında yatan ormana ve onun içine serpiştirilmiş bu büyük eski uygarlığın kalıntılarına bakarken, bugünkü Mayaları düşünüyorum.

Acaba kendi kimliği baskılarla unutturulan bir toplum bugün Amerikan yardımıyla yeniden kendine döner mi?

Sanmıyorum.