Andrew Harding BBC muhabiri

	Soykırımdan geriye kalan kafatasları

Bir başka patika arkadaki bataklık alana bağlanıyor.

Ağaçların altında üzerlerinde bira reklamları olan bir kaç pis bank görülüyor. Bir de bozuk bir İngilizceyle yazılmış tabelalar.

İlk bakışta yol kenarında bakımsız bir piknik alanı gibi. Ama burası aslında Kızıl Kmerler dönemindeki Ölüm Tarlaları için ayrılmış en önemli anıt alanı.

O dönemde tam olarak kaç kişinin öldürüldüğünü kimse bilmiyor.

Buraya gömülenlerin sayısı tahminen 7000 kişi.

Yaklaşık 3500 ceset çıkarıldı bu alanda yapılan kazılarda. Çevrede biraz dolaştığınızda topraktan fırlayan insan kemiklerine takılıyor ayaklarınız; ağaç kökleri gibi her yerden çıkmışlar.

Yer yer bacak ve kol kemiklerinin toplanıp kümelendiği görülüyor. Alanın orta yerinde ise beyaz bir camdan kule... İçi kafataslarıyla dolu.

Amaç muhtemelen Kızıl Kmer'in iktidarda olduğu dört yıl içinde yaşananların dehşetini en çıplak biçimde yansıtmak.

Ama ölenlerin kemikleri biraz daha saygın bir yeri haketmez miydi?

1 milyonu aşkın kurban

1975 ile 1979 arasında yaklaşık 1 milyon 700 bin Kamboçyalı ya öldürüldü, ya açlıktan öldü, ya da ölene kadar çalıştırıldı.

Ya hayatta kalabilenler?

Onlar bugün bu açık mezarı ziyaret edebilmek için giriş ücreti ödemek zorundalar.

İki yıl önce bu anıt alandan sorumlu yerel yönetim, alanın işletme haklarını bir Japon şirketine sattı.

Bir grup Japon turist büyük bir ağacın altında poz vermiş resim çektiriyorlar. Bu ağacın altında Kızıl Kmerlerin çocukların kafataslarını balyozla parçaladıkları anlatılıyor.

	Pol Pot yargılanmadan öldü

Yanımdaki Kamboçyalı arkadaşım dişlerini sıkıyor öfkeyle. "Nasıl özelleştirebilirler böyle bir yeri? Bu kadar büyük saygısızlık olur mu?"

Dostuma göre, Kamboçya'nın bugününü gayet güzel özetliyor bu manzara.

Tabii ölüm tarlalarının üzerinden 30 yıl geçti ve insan hafızasının unutmaya meyilli olduğu da bir gerçek.

Kamboçya'da artık o yılları geride bırakıp ileriye bakmak isteyen bir kuşak var.

Okul kitaplarında o yıllarda işlenen insanlık suçlarından pek bahis yok. Şu anda işbaşındaki hükümette bir kaç eski Kızıl Kmer yetkilisi bile yer alıyor.

Suskunluk ve ihmal geçmişin üzerini örtmek üzere...

Hükümet mahkemelere istekli mi?

Fakat bugün bu yoksul ülkenin önünde tarihiyle yüzleşmek, Kızıl Kımerlerin üst yönetiminden hesap sormak için son bir şans var.

Yıllar süren pazarlık ve dış baskılar sonucu ülkede yüzbinleri ölüme götüren rejimin hayatta kalan liderlerini yargılamak üzere özel bir mahkeme oluşturuldu.

Bir numara Pol Pot öldü ama halen hayatta olan ve ortalıkta elini kolunu sallayarak dolaşan bir çok yoldaşı var.

Kızıl Kımer hareketinin İki numaralı lideri Nuon Chea, Kamboçya'nın yemşeyil güzel bir kırsal bölgesinde şirin bir kulübede yaşıyor.

Beni gülümseyerek karşılıyor. Yer gösterip meyve ikram ediyor. Karısı alışverişten yeni dönmüş. Tombul torununa, televizyonun sesini kısmasını söylüyor.

Savcılar Nuon Chea'nın en canavarca insanlık suçlarından sorumlu olduğunu söyleyebilir. Ama 80 yaşındaki bu sevimli ihtiyar tamamen yanlış anlaşıldığını iddia ediyor.

Can kaybının yaygın bir çatışmanın sonucu olduğunu söylüyor. Amerika suçludur diyor.

''Kızıl Kmerlerin yaptığı tüm hatalara tarihsel bağlamı içinde bakmak gerekir'' diyor.

	Gelecek nesiller Kızıl Kımerleri nasıl hatırlayacak?

Bütün bunları mahkemede de açıklama şansına sahip olmaktan çok memnun olduğunu ekliyor. Avukat tutmayacakmış..

Kızıl Kmer mahkemesi, tabi, yapılabilirse eğer, muhtemelen izlemesi çok ilginç bir süreç olacak.. Mahkemenin kendisi bile benzerine raslanmayacak tuhaf bir yapı. Yerel ve uluslararası kurallar ve yetkililer arasında bıçak sırtında bir denge oluşturulmaya çalışılmış.

Kamboçya'da yargının bağımsızlığı çok şaibeli olduğundan sürecin adil geçebilmesini sağlamak için yabancı hakimler, avukatlar ve bilirkişilerden oluşan koca bir ordu görevlendirilmiş durumda.

Bu durumda iki numaralı Kızıl Kmer komutanı Nuon Cheah'nın ideolojik açıklamaları ile yakasını kurtarması kolay değil.

İddia makamında onu sorguya çekecek Kanadalı savcı Ruanda ve Sierra Leone'deki insanlık suçları yargılamalarının tecrübesiyle geliyor.

Ama bir sorun var. Mahkeme işinde bir kitlenme yaşanıyor.

Yabancı ve yerli yargıçlar arasında yaşanan sürece ilişkin anlaşmazlıklar duruşmalara geçilmesini aylarca geciktirdi.

Ve uluslararası hukukçular arasında, Kamboçya hükümetinin süreçten kaçınmanın yollarını aradığı kuşkusu yaygın.

Mahkemenin artık bir an önce başlamasında yarar var. Sanıklar seksenlerinde ve giderek yaşlanıyorlar. Keza tanıklar ve kanıtlar da öyle.

Kanadalı savcı Robert Petit'nin söylediği gibi, hayattakini yargılamak zor ama, hayaletleri yargılamak en zoru...