Cem Sey Sana, Yemen

Birdenbire, bir virajın ardından her yer yeşeriyor.

Arabayı durduruyor, yemyeşil ağaçlara yürüyoruz.

Ağaçların arasından çıkan dört-beş köylü, ellerinde torbalarla bize doğru koşmaya başlıyor.

Bize tahsis edilen, tek bir adımı bile yalnız atmamızı arzu etmeyen ve görevinin bizi korumaktan çok, Yemen hükümetini bizden korumak olduğu izlenimi veren mihmandarımız da arabadan fırlıyor ve neredyse ite-kaka bizi tekrar arabaya bindiriyor.

Amacı, köylülerle konuşmamızı engellemek.

Çünkü ne istediklerini çok iyi biliyor.

Bu köylüler "kat" satıyor.

Kat, çiğnenen ve uyarıcı etkisi olan bir bitki.

Tıpkı bugün Batı metropollerindeki gençler arasında marihuananın yerini almaya başlayan ve parti ilacı olarak bilinen tabletler gibi.

Sana’da her öğleden sonra saat 2'den sonra işler duruyor.

Yemenliler dükkanlarının içine çekiliyor ve kat çiğniyor.

Dolmuş şöförleri, polisler ve askerler de öyle.

Devlet dairelerinde öğleden sonra toplantıları adı verilen oturumlar başlıyor.

Amaç hep birlikte kat çiğnemek.

Kısa sürede gözler camlaşıyor, akıllar durgunlaşıyor.

Yoksul ülkede birkaç saat süreyle kimsenin geçim derdi kalmıyor.

Su ve Çevre Bakanlığı’nda su uzmanı olan Enver Sahuli, kendi memleketi olan Güney Yemen’de, Kuzey ile birleşene kadar sadece tatil olan Perşembe ve Cuma günleri kat çiğnenmesine izin verildiğini anlatıyor.

Fakat birleşmeden sonra bunun tamamen serbest bırakıldığını ve tüketimde çok ciddi artış olduğunu söylüyor.

Kat, Yemen’in zaten az olan suyunun da hızla tükenmesine neden oluyor.

Bugün artık ülkenin birçok bölgesinde su ancak 60 metre derinden çıkarılabiliyor.

“Su seviyesi her yıl 3 ila 9 metre azalıyor” diyor Sahuli, çünkü kat en çok su ihtiyacı duyan bitkilerden biri.

2002 yılında çıkarılan yeni Su Yasası yeni kuyular için lisans koşulu aradığı halde, kat üreticileri kuzeydeki komşu Suudi Arabistan’dan getirdikleri makinelerle kaçak kuyular açmaya devam ediyor.

Ayrıca daha fazla getirisi olduğundan kat, diğer ürünleri de öldürüyor.

“Oysa kat Etiyopya’dan ithal edilebilir, orada doğal yetişiyor” diye ekliyor Sahuli.

Yemen’de kadınlar da kat çiğniyor, ama erkeklerden ayrı ve daha az.

Kadın hakları savunucusu Raufa Hasan, devletin kat tüketimini desteklemesinden şikayet ediyor.

“Bu bir uyuşturucu değil” diyor Hasan, “Bağımlılık yaratmıyor. Bu nedenle devlet, uyuşturucu tüketiminin yaygın olduğu komşu ülkelerin sorunlarını yaşamıyor. Ama katla insanları kontrol etmek daha kolay olduğu için hükümet kat tüketimini teşvik ediyor.”

Oysa kat Yemen için çok ciddi bir toplumsal sorun haline gelmiş durumda.

Mükemmel İngilizcesiyle Raufa Hasan, erkeklerin paralarının çoğunu kata harcadığını açıklıyor.

“Çocuklara ilgileri de azaldı. Bu kadınları çileden çıkarıyor, aile içi ilişkileri mahvediyor” diyor.

Oysa çocuklar Yemen için çok önemli.

Nüfusun yüzde 50’sinden fazlası 15 yaşının altında.

Su uzmanı Sahuli, bu durumdan sadece devletin değil, son yıllarda ortaya çıkan kat mafyasının da sorumlu olduğunu savunuyor.

Bu mafyanın her yıl milyonlar kazandığını vurguluyor.

Yine de umutlu Sahuli.

“Artık bir Ulusal Su Strateji’miz var” diyor, “Su ile kat arasındaki ilişkinin ve bunun yarattığı sorunun bilincindeyiz.”

Sana'nın binbir gece masallarını hatırlatan eski kent merkezindeki otelimize gitmek üzere tekrar arabalara biniyoruz.

Elektrikler kesik.

Gaz lambalarıyla aydınlatılmış küçücük dükkanlara genç-yaşlı birçok erkek sıkışmış.

Hepsinin yanağı balon gibi şiş.

Şöförümüz Halit, çiğnedikleri katı yanaklarında biriktirdiklerini anlatıyor.

Sonra kendi kat torbasını çıkarıp birkaç yaprak sunuyor.

Ağzıma atıyor, çiğniyorum.

Ot çiğnemekten bir farkı yok.