BBC HomeExplore the BBC

17 April 2014
Accessibility help
Text only
The Highland Clearances

BBC Homepage
Scotland
Alba
Foghlam
»Fuadach nan Gaidheal
Duilleagan an Tidseir
Coinnich an cinneadh
Cruth Teacsa a-mhin
Taing
 

Contact Us

Like this page?
Send it to a friend!

 
Teachers Notes
 
 
 

Tha sinn a' moladh gun tèid an earrann seo a leughadh mus tèid an làrach a chleachdadh.

earrann nan Tidsear. Tha i air a roinn anns na h-earrannan a leanas:

   
Cunntas mun lraich Stiireadh air mar bu chir an lrach a chleachdadh
Ro-phlana Gnomhan leasachail a th' air am moladh
Ceanglaichean Tarraing fiosrachadh a-nuas
 
Cunntas mun lraich ^top^
   
Tha lrach-ln Fuadach nan Gaidheal a' toirt sil air beatha dhaoine a bha a' fuireach air Ghaidhealtachd na h-Alba aig m nam Fuadaichean. Tha i furasta a cleachdadh, co-oibreachail, a' cmhdach rean C gu E ann an Stiireadh 5-14 airson Elas rainneachd agus mar sin a' toirt cothrom airson eadar-sgarachdainn. Faodar an lrach-ln a chleachdadh mar ghoireas leatha fhin gus taic a chur ri teagasg a' chuspair. Gheibhear dreach Beurla den lraich an seo.


'S e Calum, an taibhse chirdeil, a tha gar toirt a-steach dhan lraich is a' toirt na cloinne air turas a-steach gu m a bh' ann roimhe ann an Alba. Tha i air a roinn ann an tr earrannan stidhicht' air cinn-l cudthromach bhon m -"1800 Baile Gaidhealach" , "1814 Na Fuadaichean" agus 1821 Beatha r". Tha an lrach-ln stidhichte air baile ficseanail Gaidhealach ach gheibh a' chlann fiosrachadh for mu dhaoine is mu iteachan le bhith a' bruthadh air putain "For Bheatha". Tro ghnomhan eadar-oibreachail leithid a' tional fiosrachadh, a' sgrobhadh litrichean is chunntasan pipearan-naidheachd, timhseachain agus tro chaochladh gheamannan gheibh a' chlann a-mach d a dh'adhbhraich na Fuadaichean agus mun bhuaidh a bh' aca air coimhearsnachdan Gaidhealach.
   
Stiùireadh air mar bu chòir an làrach a chleachdadh ^top^
Tha duilleagan air an làraich seo a dh'fhaodadh ùine a thoirt
a' luchdachadh a-nuas air sgàth 's cho mòr 's a tha na faidhlichean. Bidh seo a rèir 's dè cho luath 's a tha an lìonradh a tha thu a' cleachdadh. Gus an luchdachadh a-nuas a dhèanamh cho luath 's a ghabhas bu chòir dhut bruthadh air a' phutan, "Load Movies" gus an làrach a
ro-luchdachadh. Tha sinn cuideachd a' moladh a bhith ag obair tron làraich ann an òrdugh eachdraidheil.


'S e goireas gl ifeachdach, a ghabhas a chleachdadh nuair thathas a' teagasg mu Fuadach nan Gaidheal, a th' anns an lraich.Tha i a' tabhann gnomhan ionnsachaidh inntinneach is brosnachail a chuireas ri teagasg. Bhon Ro-Phlana ch sibh gu bheil an lrach air a roinn ann an tr promh earrainnean. Gus ln fheum a dhanamh den lraich tha gnomhan leasachail ann airson an danamh sa chlas ro gach earrainn. Bheir iad seo elas eachdraidheil don chloinn air pirt den chuspair agus cuiridh iad rin tuigse nuair a tha iad ag obair tron lraich.

Gus aithne a thoirt don chloinn air an lraich bhiodh e feumail Priseactair Ioma-meadhain agus Brd-geal a bhith agaibh. Le seo faodar sealltainn don chlas gu lir mar a n iad an slighe tron lraich. Ach 's dcha nach gabh seo a dhanamh; tha e a rir 's d an uidheam a th' aig an sgoil. Faodar, ged-t, sealltainn dhan chloinn ciamar a n iad an slighe tron lraich le bhith gan suidheachadh mun aon choimpiutair.

Air sgth 's na h-aithris chlaistich bu chir don chloinn cluais-fhnaichean a chleachdadh nuair a tha iad ag obair air an lraich. Bheireadh seo cothrom don chloinn a bhith mothachail air cit a bheil iad sa lraich gun fuaim nan coimpiutairean eile a bhith a' cur dragh orra. Ma tha de sholarachd ICT san sgoil a cheadaicheas e dh'fhaodadh a' chlann a bhith ag obair cmhla air an lraich. (Faodar am fuaim a chur dheth le bhith a' bruthadh putan "Fuaim Dheth" air an duilleig dachaigh.)

Seach nach obraich a' chlann tron lraich san aon seasan dh'fhaodadh gum biodh e feumail an lrach a chomharrachadh le bhith ga cur nad "Favourites Folder". Gus seo a dhanamh brthaibh air "Favourites" nur seallaiche-ln is an uairsin bruthaibh "Add to Favourites". San digh seo gheibh a' chlann chun lraich gu luath aig toiseach gach leasain. Aig a h-uile re tha omhaigh chuideachaidh ann an oisein dheis aig mullach na duilleige gus tuilleadh fiosrachaidh a thoirt don neach-cleachdaidh.

Tha e cudthromach innse, ged a tha an lrach a' toirt cothrom don neach-cleachdaidh sgrobhadh no peantadh obair/a h-obair fhin nach gabh seo sbhaladh is gun tid a chall aon uair 's gum fgar an lrach. Ach gabhaidh e a chl-bhualadh le bhith a' taghadh "Cl-bhuail" air an sgrion.
Ro-phlana ^top^

GNOMHAN DUILLEAG-LN IALLAN CUIMSEAN
COILEANAIDH
BUILEAN IONNSACHAIDH MEASADH
LOIDHNE-TM Daoine san m a dh'fhalbh-Tm is ruith eachdraidheil re C Cuir sreath thachartasan len cinn-l ann an rdugh eachdraidheach. Cleachd na facail "deichead" is Mle bliadhna" sna dighean ceart. Thid aig sgoilearan air cinn-l promh thachartasan Fuadach nan Gaidheal a chur air loidhne-tm.. A' cur thachartasan gu ceart air loidhne-tm.
CINNIDHEAN Daoine san m a dh'fhalbh-Daoine, tachartasan is comainn cudthromach san m a dh'fhalbh.re D Thoir cunntas air iomadachd dhighean-beatha dhaoine san m a dh'fhalbh. Tuigidh sgoilearan structar nan cinnidhean Gaidhealach. Amhairc air a' chloinn fhad 's a tha iad a' beachdachadh.
Daoine san m a dh'fhalbh - Daoine, tachartasan is comainn cudthromah san m a dh'fhalbh - re D Thoir cunntas air nithean mu dheidhinn chomainn, dhaoine is thachartasan bhon m a dh'fhalbh is innis carson, 's dcha, a dh'fhaodadh iad a bhith air am meas cudthromach.    
COINNICH AN CINNEADH - Daoine san m a dh'fhalbh - Daoine, tachartasan is comainn cudthromah san m a dh'fhalbh re C Thoir cunntas air iomadachd dhighean-beatha dhaoine san m a dh'fhalbh. Cuiridh sgoilearan aithne air daoine ficseanach a bha be aig m Fuadach nan Gaidheal. 1 Amhairc air sgoilearan 's iad a' cur aithne air caractaran eadar-dhealaichte. 2 Cuir ceistean air na sgoilearan mu na caractaran eadar-dhealaichte sin.
BAILE GAIDHEALACH 1800 1 Am broinn taigh-croite 2 Air taobh a-muigh taigh-croite 3 Caisteal 4 Eaglais 5 Feannagan - Daoine san m a dh'fhalbh - Daoine, tachartasan is comainn cudthromach san m a dh'fhalbh re C Thoir cunntas air iomadachd dhighean-beatha dhaoine san m a dh'fhalbh Bidh sgoilearan air an danamh mothachail air na diofar dhighean anns an robh daoine be, mar eisimpleir taighean is obair. Ionnsaichidh iad mu chaochladh nithean bhon m, mar eisimpleir irneis, stuthan is biadh. 1 Gam Brth is Tarraing-feumaidh a' chlann na buill, aodach is biadh a mhaidseadh ris an uachdaran bheartach no ris an tuathanach mil.2 Timhseachan a' bhaile Ghaidhealaich (rean1 - 3), - feumaidh a' chlann 3 ceistean ioma-roghainneach air fiosrachadh bhon lraich-ln a fhreagairt airson gluasad chun ath re.Faodaidh a chlann teisteanas a chl-bhualadh ma chuireas iad croch cheart air an timhseachan.
Daoine ann an Comann-Daoine is feumalachdan ann an comann.re C A' leasachadh tuigse air feumalachdan fa leth is feumalachdan sisealta agus an dimh ri cisean eaconomach.    
UACHDARAIN Daoine san m a dh'fhalbh -daoine, tachartasan is comainn chudthromach san m a dh'fhalbh.re D Thoir cunntas air cuid de nithean mu chomainn, dhaoine is thachartasan bhon m a dh'fhalbh agus thoir beachd air carson a bhathas gam meas cudthromach.. Gheibh sgoilearan tuigse air seallaidhean is beachdan chaochladh dhaoine r m nam Fuadaichean. Amhairc is ist ri seallaidhean is beachdan na cloinne.
Daoine san m a dh'fhalbh -daoine, tachartasan is comainn chudthromach san m a dh'fhalbhre E 1 Mnich adhbharan is gnomhan dhaoine ann an suidheachaidhean snraichte eachdraidheil.2 Mnich na beusan no na beachdan a bha a' comharrachadh chaochladh chomann san m a dh'fhalbh.    
Daoine ann an Comann-Daoine is feumalachdan ann an comann.re C A' leasachadh tuigse air feumalachdan fa leth is sisealta.    
CUID Daoine ann an Comann-Daoine is feumalachdan ann an comann. re C A' leasachadh tuigse air feumalachdan fa leth is sisealta. Tro chmhradh tha a' chlann a' taghadh 5 nithean a bheireadh iad leotha nam b' e is gun robhas gam fuadach san l an-diugh. Amhairc is ist ri seallaidhean is beachdan na cloinne.An urrainn dhaibh na nithean a tha iad airson a thoirt leotha fhreanachadh?
FUADAICHEAN 1814 Daoine san m a dh'fhalbh -daoine, tachartasan is comainn chudthromach san m a dh'fhalbh. re D Thoir cunntas air cuid de nithean mu chomainn, dhaoine is thachartasan bhon m a dh'fhalbh agus thoir beachd seachad air carson a bhathas gam meas cudthromach. 1 Leasaichidh sgoilearan an tuigse air seallaidhean is beachdan chaochladh dhaoine r m nam fuadaichean. 2 Sgrobhaidh sgoilearan cunntas pipeir-naidheachd stidhicht' air an fhiosrachadh a chaidh a thoirt dhaibh mu na fuadaichean. Faodar seo a chl-bhualadh.3 Leasaichidh sgoilearan tuigse air cirichean is uallaichean snraichte is coitcheann ann an comann deamocraitigeach. 1Gam "Lorg -Slighe" feumaidh a' chlann croch cheart a chur air gam, a' cruinneachadh cuid an teaghlaich a chaidh fhuadach. 2 Timhseachan nam Fuadach, (rean 1 - 3), -feumaidh a' chlann 3 ceistean ioma-roghainneach air fiosrachadh bhon lraich-ln a fhreagairt airson gluasad chun ath re.Faodaidh a' chlann teisteanas a chl-bhualadh ma chrochnaicheas iad an timhseachan gu ceart.
Daoine san m a dh'fhalbh -daoine, tachartasan is comainn chudthromach san m a dh'fhalbh re E 1 Mnich adhbharan is gnomhan dhaoine ann an suidheachaidhean snraichte eachdraidheil. 2 Mnich na beusan no na beachdan a bha a' comharrachadh chaochladh chomann san m a dh'fhalbh. .    
Daoine ann an Comann-Daoine is feumalachdan ann an comann. re C Leasaich tuigse air feumalachdan fa leth is feumalachdan sisealta agus an dimh ri cisean eaconomach.    
Daoine ann an Comann- Riaghailtean, cirichean is uallaichean ann an comann. re C 1 Thoir cunntas air riaghailtean eadar-dhealaichte a tha a' diligeadh ri suidheachaidhean eadar-dhealaichte. 2 Tabhann cuid de chirichean is uallaichean neach ann an deamocrasaidh.    
Daoine ann an Comann- Riaghailtean, cirichean is uallaichean ann an comann. re D 1 Mnich carson a thathas a' danamh riaghailtean ann an comann. 2 Tabhann cuid de chirichean is uallaichean neach ann an deamocrasaidh.    
MAPA AN T-SAOGHAIL Daoine is ite-A' cleachdadh mhapaichean. re C Leudaich am mapa inntinneil nas fhaide le bhith a' comharrachadh iteachan san t-saoghal air mapa no cruinne. Bidh sgoilearan comasach air iteachan don deach na fgarraich a chomharrachadh air mapa den t-saoghal, gu h-raidh Canada, bailtean mra na h-Alba, na h-Innsean, Astrilia, Sealainn Nuadh agus Afraga a Deas . Comharraich mapa den t-saoghal gu ceart.
BEATHA R 1821 1 Beatha air a' chost 2 Beatha sa bhaile mhr 3 Beatha ann an Canada 4 Beatha air Ghaidhealtachd Daoine san m a dh'fhalbh - Caochladh is leantaileachd, adhbhar is buaidh re C/D Leasaich tuigse air adhbhar is buaidh shuidheachaidhean eachdraidheil. 1 Gheibh sgoilearan tuigse air seallaidhean is faireachdainnean chaochladh dhaoine an didh nam fuadaichean - sgrobhaidh sgoilearan caochladh litrichean, mar aon de na fgarraich, ag innse co ris a tha a' bheatha ir aca coltach. 3 Gam clithe-feumaidh a' chlann soitheach a sheladh gu sbhailte thar a' chuain Alba gu Aimeireaga, a' freagairt cheistean "ceart no cerr" air an t-slighe. 1 Timhseachan r 2 Beatha r,(rean 1 - 3). feumaidh a' chlann 3 ceistean ioma-roghainneach air fiosrachadh bhon lraich-ln a fhreagairt airson gluasad chun ath re.Faodaidh a' chlann teisteanas a chl-bhualadh ma chuireas iad croch cheart air an timhseachan.
Daoine san m a dh'fhalbh -daoine, tachartasan is comainn chudthromach san m a dh'fhalbh re D Thoir cunntas air nithean co-cheangailte ri comainn, daoine is tachartasan bhon m a dh'fhalbh agus thoir beachd air carson a dh'fhaodadh iad a bhith air am meas cudthromach.    
Daoine ann an Comann-Daoine is feumalachdan ann an comann.re C Leasaich tuigse air feumalachdan snraichte is coitcheann is air an dimh ri cisean eaconomach.    

   
Tro bhith a' cleachdadh làrach-lìn Fuadach nan Gaidheal coileanaidh a' chlann na cuimsean ICT a leanas:

IALLAN CUIMSEAN COILEANAIDH BUILEAN IONNSACHAIDH MEASADH
Rannsachadh is Sgrdadh-re B Faigh gu lraich-ln le comharran ath-shuidhichte ro-shuidhichte. An didh don tidsear an lrach-ln a chomharrachadh gheibh sgoilearan thuice tro favourites folder. A' gabhail beachd is a' faighinn chun lraich-ln.
- Rannsachadh is Sgrdadh re C Cleachd lrach-ln leat fhin. Ruithidh sgoilearan tron lraich-leotha fhin, a' gluasad gu soirbheachail bho dhuilleag gu duilleag.. Ag amhairc
Cl-bhuail gu roghnach Cl-bhuailidh sgoilearan na pirtean den lraich-ln a tha iad ag iarraidh. Ag amhairc is a' cl-bhualadh.
- Rannsachadh is Sgrdadh re D Cruthaich comharran Faodaidh a' chlann duilleagan feumail den lraich-ln a chl-bhualadh. Ag amhairc is a' comharrachadh duilleagan gu ceart.
Cm grim air teacsa is dealbhan le copaigeadh is glaodhadh. Faodaidh a' chlann leth-bhric a dhanamh de na h-omhaighean bhon lraich-ln a-steach nan sgrobhainn fhin. Ag amhairc is a' faighinn dhealbhan.

GNOMHAN-CLASA LEASACHAIL
^top^


Gnìomh 1: Àite
(Daoine is Àite- A' cleachdadh Mhapaichean. Ìre C )
Seall do na sgoilearan mapa na h-Alba, a' comharrachadh roinnean far a bheil iad a' fuireach agus fiosrachadh iomchaidh, sònraichte eile. Amas air Roinn na Gaidhealtachd, a' gabhail a-steach taobh tuath na Gaidhealtachd, an Eilein Sgitheanaich, Loch Aillse, A' Ghearasdain, Loch Abair, Inbhir Nis, Narainn, Bàideanach agus Srath Spè. Thoir dhaibh mapa bàn agus iarr air sgoilearan na prìomh àiteachan sin a chomharrachadh agus an sgìre aca fhèin a chomharrachadh.
Measadh: A' cur comharran ceart air mapa.
(N.B.
Thoiribh aire nach eil an liosta gu h-àrd cunbhalach. Dh' fhuiling daoine ann an Arcaibh is ann an Sealtainn, taobh an iar Obar Dheathain, taobh an ear a' Mhonaidh agus an Eilean Arain am measg chàich bho na fuadaichean)

Gnìomh 2: Loidhne-tìm (Daoine san àm a dh'fhalbh- Ruith Tìm is Eachdraidheil. Ìre C )
Beachdaich còmhla ri na sgoilearan air caochladh de chinn-là cudthromach (an là an-diugh, an co-là-breith, An Dara Cogadh, Daoine ann an linn Bhictoria agus cinn-là bho chuspairean sgoile. Roinn iad nam buidhnean, thoir cairtean-seallaidh dhaibh ( le tachartas is ceann-là) agus iarr air sgoilearan an cur ann an òrdugh eachdraidheach, a' tòiseachadh leis an àm a tha làthair. Cuir na cinn-là a th' air an làraich-lìn nam measg -1800, 1814 is 1821 - is mìnich gur e sin an t-àm a tha iad gu bhith a' sgrùdadh.
Measadh : A' cur thachartasan ceart ann an loidhne-tìm.

Gnìomh 3: Cinnidhean (Daoine san àm a dh'fhalbh-Daoine, Tachartasan is Comainn cudthromach. Ìrean C/D -'S ann tro chomas air beachdachadh is air mìneachadh caochlaidheachd is le bhith beachdachadh air cudthromachd thachartasan a gheibhear air sgaradh a dhèanamh eadar ìrean.)
Beachdachadh, ann an suidheachadh iomchaidh, gus "ceannard" is "siostaman stiùiridh" a shoilleireachadh. Mìnich gun robh, ann an Alba, ron 19mh linn, Siostam Cinnidh far an robh a h-uile neach ag obair còmhla airson math a' chinnidh. Bha cuimhne aig daoine air an seo anns an 19mh linn.
Na coitearan - ag obair dha fo-mhàladairean. Cuir a' chairt seo gu bonn an dùin.
Fo-mhàladairean no croitearan - a' fuireach ann an taighean-croite is le fearann aca air mhàl bhon fhear-baile. Cuir a' chairt seo os cionn nan coitearan….os cionn cairt nan coitearan???
Fir-baile - fearann aca air mhàl bhon cheann-feadhna agus bha iad a' dèanamh cinnteach gun robh cùisean a' dol gu rèidh.
An ceann-feadhna - 's ann leis a bha am fearann. Cuir a' chairt seo gu mullach an taisbeanaidh.

Gnìomh 4: Uachdarain (Daoine san àm a dh'fhalbh-Daoine, Tachartasan is Comainn chudthromach. Daoine ann an Comann- Daoine is Feumalachdan ann an Comann. Ìrean C-E)
Dèan dràma gnìomhachail anns a bheil an clas gu lèir an sàs agus a tha a' sgrùdadh nan roghainnean, taghaidhean is co-dhùnaidhean a bh'aig na caochladh bhuidhnean aig àm Fuadach nan Gaidheal.
Na h-uachdarain - Thàinig mòran de na h-uachdarain gun cho-dhùnadh gum b' e beathaichean is nach b' e daoine, a bha iad ag iarraidh air an cuid fearainn seach gun dèanadh seo barrachd airgid dhaibh.
Dè a' bhuaidh a bh' aig seo air a' choitear, a' chroitear is air an fhear-baile?
Measadh -Amhairc is èist ri seallaidhean is beachdan na cloinne.

Gnìomh 5: Cuid (Daoine ann an Comann- Daoine is Feumalachdan ann an Comann. Ìre C.)
Bruidhinn mu na Fuadaichean
Iarr air a' chloinn smaoineachadh air dè na 5 nithean a bheireadh iad leotha bhon dachaighean an-diugh nan deigheadh an cur a-mach asta. Feumaidh gach neach fa leth mìneachadh do bhuill a' chlasa dè a bheireadh iad leotha is carson.
Measadh- Amhairc air na taisbeanaidhean.
.

Gnìomh 6: Fuadach (Daoine is Àite-A' cleachdadh mhapaichean Ìre C)
A' cleachdadh mapa den t-saoghal, lorg Gaidhealtachd na h-Alba.
Innis dha na sgoilearan gun robh aig na daoine a mhair beò an dèidh nam fuadaichean ri gluasad a dh'àiteigin eile gus obair a lorg. Air mapa an t-saoghail comharraich cuid de na dùthchannan don deach iad -Canada, Stàitean Aonaichte Aimeireagaidh, Astràilia agus Sealainn Nuadh. Comharraich cuid de na h-astaran a shiubhail iad agus thoir adhbharan airson na dùthchannan sin a bhith air an taghadh.
N.B. Chan e liosta chunbhalach a tha seo.
Measadh- A' comharrachadh mapa an t-saoghail gu ceart.


THOIR FIOSRACHADH A-NUAS ^top^


Tha mran dealbhan air an lraich-ln agus tha seo a' ciallachadh gun toir pirtean dhith nas fhaide a' tighinn a-nuas na bheir pirtean eile. Tha an lrach a' cur feum air Flash plug-in 4 airson na h-re rd seo. Brth an seo gus am Flash plug-in fhaighinn. Tha cothrom aig a' chuid as motha de sgoiltean air a' phlug-in seo ach ma tha trioblaid agad ga fhaighinn cuir fios gu Co-rdanaiche ICT. Gheibh e/i fios gun solaraiche-seirbheis a tha a' coimhead as didh choimpiutairean ur LEA gus cisean a chur ceart.

Tha cruth "Teacsa a-mhin" den lraich ann ach tha i cuibhrichte is chan eil cil oirre ach an teacsa.

Nuair a tha thu ag obair tron lraich mothaichidh tu gu bheil trr obair-claistinneach oirre. Tha seo a' cur rithe is ga danamh nas ifeachdaiche, ach dh'fhaodadh e an tarraing a-nuas a dhanamh nas slaodaiche. Air an duilleig-dachaigh tha putan, Audio off, ann. Ma bhruthas tu seo thig nithean a-nuas nas luaithe. Dh'fhaodadh seo a bhith feumail cuideachd ma tha thu a' cleachdadh na lraich ann an suidheachadh ruim-clasa gun chluais-fhnaichean. Gun fuaim, feumaidh a' chlann tr-sgrobhaidhean a leughadh gus am fiosrachadh fhaighinn.

CEANGLAICHEAN ^top^


Gheibhear tuilleadh fiosrachaidh mu na Fuadaichean air na làraich-lìn a leanas. Feumar cuimhneachadh, ged-tà, nach eil iad uile freagarrach airson clann an cleachdadh gun stiùireadh. Feumaidh an tidsear sgrùdadh mionaideach a dhèanamh orra mus tèid cead a thoirt don chloinn an cleachdadh airson tuilleadh sgrùdaidh.

http://www.theclearances.org

http://www.tartans.com/articles/highclearmemmain.html

http://www.electricscotland.com/history/clearances.htm


Chan urrainn don BhBC uallach a ghabhail airson na th' air lraich-ln bhon taobh a-muigh.
   
 




About the BBC | Help | Terms of Use | Privacy & Cookies Policy