Primary History

Hanes Prydain: Baddondai Pen Pwll

  • Baddondai Pen Pwll

    Cafodd y baddondai pen pwll hyn eu hadeiladu ym mhwll glo y Big Pit yn Nhorfaen yn 1939, a fe ddaethant â newidiadau mawr iawn i fywydau'r glöwyr a'u teuluoedd.

    Cyn i faddondai fel y rhain gael eu hadeiladu, byddai'r glöwyr yn teithio i'r gwaith, gweithio'u shifft a dychwelyd adref yn yr un set o ddillad. Byddai'r dillad yn frwnt, yn llaith ac yn ddrewllyd erbyn i'r glöwr wneud y daith adref (ar droed neu ar fws fel arfer), a byddai'n rhaid iddo aros nes cyrraedd y tŷ cyn cael ymolchi mewn bath tun o flaen y tân neu allan ar y beili, sef yr ardd gefn.

    Top y dudalen

  • Loceri 'glân' a 'brwnt'

    Ond, gyda dyfodiad y baddondai pen pwll, daeth tro ar fyd. O'r diwedd, dyma gyfle i'r glwyr ymolchi a newid yn y pwll glo cyn dychwelyd adref. Bellach, roedd gan bob glöwr ddau set o ddillad - dillad bob dydd a dillad gwaith - a locer 'glân' a 'brwnt' mewn gwahanol rannau o'r baddondai.

    Byddai'n cyrraedd y pwll yn gwisgo'i ddillad bob dydd, cyn eu tynnu a'u gadael yn ei locer 'glân' yn un rhan o'r adeilad. Byddai wedyn yn mynd â sebon a thywel gydag ef drwodd i ochr y loceri 'brwnt' a'u gadael yno, cyn newid i'w ddillad gwaith yn barod am ei shifft o dan y ddaear.

    Ar ôl gorffen ei shifft, byddai'n tynnu ei ddillad gwaith ac yn eu gadael yn y locer 'brwnt' er mwyn iddynt gael eu sychu gan awyr gynnes oedd yn chwythu trwy'r loceri, yn barod ar gyfer ei shifft nesaf.

    Byddai'r glöwr yn golchi'i hun yn lân yn y baddon cyn gwisgo'r dillad o'r locer 'glân' a dychwelyd adref.

    Top y dudalen

  • Sebon, tywelion a thro ar fyd

    Er i Ddeddf Pyllau Glo 1911 nodi fod yn rhaid i berchnogion pyllau glo ddarparu baddondai pen pwll os oedd mwyafrif o ddwy ran o dair o'r gweithwyr yn dymuno'u cael, araf ar y cyfan oedd dyfodiad y baddondai ym mhyllau glo de Cymru.

    Un rheswm am hyn oedd oherwydd y byddai'n rhaid i'r glöwyr dalu rhan o'u cyflog bob wythnos tuag at y baddondai.

    Ond roedden nhw'n derbyn arian tuag at sebon a thywelion yn y baddondai, ac yn ystod yr Ail Ryfel Byd roedden nhw'n cael dognau ychwanegol o sebon.

    Ar ôl 1947, pan gafodd pyllau glo Prydain eu gwladoli, a phan sefydlwyd y Bwrdd Glo Cenedlaethol, adeiladwyd baddondai pen pwll ym mhob pwll glo.

    Does dim amheuaeth i'r baddondai pen pwll achosi newid sylweddol i fywyd cartref a gwaith y glöwr a'i deulu ar gychwyn a chanol yr 20fed ganrif.

    Erbyn heddiw mae'r baddondai pen pwll yn y Big Pit yn cael eu defnyddio fel arddangosfa i adrodd hanes y pyllau glo yn ne Cymru.

    Top y dudalen

BBC navigation

BBC © 2014 The BBC is not responsible for the content of external sites. Read more.

This page is best viewed in an up-to-date web browser with style sheets (CSS) enabled. While you will be able to view the content of this page in your current browser, you will not be able to get the full visual experience. Please consider upgrading your browser software or enabling style sheets (CSS) if you are able to do so.

Jump to: A-D | E-G | H-L | M-O | P-S | T-Z

A to D

 

E to G

gwladoli
Dod o dan berchnogaeth gyhoeddus.

H to L

 

M to O

 

P to S

 

T to Z