شهریار رادپور

	سر جان ریث، اولین مدیرعامل بی بی سی و جی. ایچ. ویتلی، رئیس بی بی سی، در روز 19 دسامبر 1932 سرویس امپراتوری را افتتاح می کنند

اگرچه بهره گیری از تکنولوژی پیشرفته مخابرات دیجیتال گزینه ای طبیعی و منطقی است، ولی تردیدی هم نیست که افول ستاره اقبال رادیو بی سیم به عنوان یک رسانه جهانی، میلیون ها نفر را در چهار گوشه دنیا از شنیدن صدای لندن محروم خواهد کرد. مشکل یکی دو تا و خاص سرویس جهانی بی بی سی نیست.

پخش رادیویی سرویس جهانی بی بی سی در بین دو جنگ جهانی آغاز شد و بیش از آن که ابزاری تبلیغاتی باشد گامی جدی برای بزرگداشت و بهره برداری از تکنولوژی مخابرات بی سیم بود. فناوری که اگرچه از اختراع آن توسط مارکونی بیش از یک دهه می گذشت، ولی امکانات گسترده آن کم و بیش ناشناخته مانده بود.

در اول کار، سرویس جهانی رادیو بی بی سی "صدای امپراطوری" بود و مخاطبین آن ساکنان مستعمرات و سرزمین های تحت الحمایه. دستگاه گیرنده رادیو موج کوتاه به اندازه یک گنجه بزرگ بود و گران قیمت و از مغازه سر گذر هم نمی شد آن را خرید. دارندگانش اندک بودند و برنامه ها، بعد از اخبار سر هر ساعت، بیشتر موسیقی بود و داستان گویی.

گسترش نازیسم و فاشیسم در اروپا بود که رادیو را به حربه ای تبلیغاتی بدل کرد. برای مقابله با تبلیغات رادیو آلمان به زبان های مختلف، ازجمله زبان فارسی بود که لحن و محتوای برنامه های سرویس جهانی بی بی سی تغییر کرد. پخش برنامه به زبان فارسی از لندن هم از همان دوره آغاز شد.

	سرویس عربی بی بی سی اولین رادیوی عرب زبان در جهان بود

مراجعه به آرشیو صدا و متن برنامه های آن سال ها به خوبی نشان می دهد که مسئولان تبلیغات جنگ، اهمیت تاثیر رادیو بر اوضاع جنگ را کمتر از نقش فرمانده و سرباز در جبهه نمی دیدند. این نقش موثر و نسبتا جدید در برنامه های رادیویی تمام کشورهای درگیر تثبیت شد و بعد از پایان جنگ دوم، به نوعی به جنگ سرد ناشی از آن به ارث رسید.

پایان جنگ با تغییر و تحول دیگری همزمان شد که یکی از ثمرات آن ایجاد سرویس جهانی بی بی سی امروزی است. آن تحول، پایان عصر امپراطوری بریتانیا بود که با استقلال هند آغاز شد. بعد از جنگ، وزارت تبلیغات منحل شد و با پایان دوران استعماری و تاسیس جامعه کشورهای مشترک المنافع، بریتانیا برای خود نقش جدیدی جستجو کرد. برای سرویس جهانی بی بی سی منشور جدیدی تدوین شد که استقلال عمل آن را در قالب بخشی از کل سازمان بی بی سی تضمین کرد و وظیفه آن پخش اخبار و اطلاعات دقیق و مستند از سراسر دنیا و آشنا کردن جهان با وقایع، زبان و فرهنگ بریتانیا تعیين شد.

مسئله ای که باقی مانده بود و به شیوه ای انگلیسی حل شد، محل تامین بودجه سرویس جهانی بی بی سی بود. مردم بریتانیا برای استفاده از تمام خدمات داخلی بی بی سی، مالیاتی مستقیم می پردازند و چون از برنامه های سرویس جهانی بی بهره بودند، تامین بودجه آن از آن راه، غیرقانونی می بود. تخصیص بودجه از خزانه کشورهم موضوع استقلال عمل از دولت و سیاست های آن را زیر سئوال می برد.

راه حل انگلیسی آن شد که بودجه سرویس جهانی بی بی سی و شورای فرهنگی بریتانیا را وزارت امور خارجه به صورت کمک بلاعوض و بدون چشم داشت سیاسی، تحت نظارت پارلمان در اختیار این دو نهاد بگذارد. باید گفت که در غیاب گزینه ای دیگر، این فرمول در بریتانیا به عنوان ضامن استقلال عمل سرویس جهانی پذیرفته شد، ولی بعد از ۶۰ سال، هنوز بعضی ها را در گوشه و کنار دنیا مجاب نکرده است. اگرچه منتقدین این فرمول پیشنهاد بهتری هم عرضه نکرده اند.

	جورج ارول، نویسنده قلعه حیوانات و 1984، از جمله افراد مشهوری است که دوره ای در سرویس جهانی بی بی سی کار کرده است

نقطه اوج فعالیت سرویس جهانی در چند دهه جنگ سرد بین دو بلوک شرق وغرب بود که از همان اولین ماه های بعد از شکست آلمان نازی و فتح برلن، بین متفقین بروز کرد و بیش از ۴۰ سال، تا آخرین سال های دهه ۸۰ میلادی به درازا کشید. برنامه ۲۴ ساعته به زبان انگلیسی و پخش برنامه به ده ها زبان دیگر جمعی را در ساختمان بوش هاوس، مرکز سرویس جهانی بی بی سی در لندن به دور خود جمع کرد که به مقر سازمان ملل متحد بی شباهت نبود.

فروپاشی بلوک شرق و همزمانی نسبی آن با گسترش سریع رسانه های الکترونیک در جهان، دو دلیل اصلی برای بازنگری هدف های سرویس جهانی بی بی سی و مکان بین المللی این نهاد در قرن ۲۱ شد. در اولین فرصت، تلویزیون جهانی بی بی سی راه اندازی شد و به دنبال آن، شبکه اینترنت سرویس جهانی. گام دیگر جایگزین کردن پخش ماهواره ای برنامه های رادیو به جای استفاده ازفرستنده های زمینی بود. از طرف دیگر گسترش بی سابقه ارتباطات در سطح جهان و آزاد شدن خیلی از ملت ها از محدودیت های سانسور اخبار و مطالب دیگر، به تدریج از شمار شنوندگان برنامه های رادیویی سرویس جهانی کاست و نهایتا به تعطیل بیشتر برنامه ها به زبان های اروپایی منجر شد.

سرویس جهانی بی بی سی در زمانی هفتاد و پنجمین سالگرد خود را جشن می گیرد که بعد از ۶۵ سال اقامت و فعالیت در ساختمان بوش هاوس در آستانه اسباب کشی به مرکز نو ساخته و مدرنی است.

تغیيرات در شیوه و ماهیت فعالیت این سرویس ادامه خواهد یافت ولی آنچه که دست نخورده باقی خواهد ماند شهرت و اعتبار جهانی آن است. در این مورد، برای من، هیچ نمونه ای گویا تر از سخنان میخائیل گورباچف، آخرین رهبر اتحاد شوروی نیست که پس از شکست کودتاچیان که او را در ویلایی حبس کرده بودند گفت در تمام مدت، به وسیله یک رادیو کوچک موج کوتاه، با گوش کردن به بی بی سی از اوضاع در مسکو با خبر می شد.