داریوش رجبیان روزنامه نگار

	پل برن به زبان های فارسی، روسی و ترکی تسلط کامل داشت

با فروپاشی اتحاد شوروی وزارت خارجه بریتانیا گرفتار معضل دست و پاگیری شده بود: جماهیر شوروی تنها به روسیه محدود نمی شد اما بیشتر کارشناسان این وزارتخانه متخصص روسیه بودند. کشورهای نوپای آسیای میانه، به ویژه، برای خیلی از غربی ها گمنام بودند و پیدا کردن فردی خبره در امور آن کشورها کار ساده ای نبود.

نخستین اسمی که در اذهان مسئولان وقت وزارت خارجه بریتانیا سو سو زد، نام "پل برن"، مامور بازنشسته سرویس اطلاعات محرمانه بریتانیا بود که در کنار چندین زبان دیگر (آلمانی، یونانی، فرانسوی، ایتالیایی) به زبان های فارسی، روسی و ترکی تسلط کامل داشت و آسیای میانه را به حدی که لازم بود، می شناخت.

بدین گونه، آغاز بازنشستگی پل برن در واقع آغاز کارنامه دیپلماتیک وی شد و سال ۱۹۹۳ او به عنوان نخستین سفیر بریتانیا به تاشکند اعزام شد و یک سال پس از آن تاجیکستان هم در حیطه مسئولیت های دیپلماتیک وی قرار گرفت.

بساط سفارتی که ماموریت های دیپلماتیک بریتانیا در دو کشور آسیای میانه را انجام می داد، در یک اتاق هتل در تاشکند پهن شد و پل برن میان تاشکند و دوشنبه رفت و آمد می کرد تا از هر دو کشور شناخت تمام و کامل حاصل کند و سنگ بنای روابط کشور متبوعش با ازبکستان و تاجیکستان را به درستی بگذارد.

همانا پادرمیانی فرستاده ویژه نخست وزیر بریتانیا باعث شد که نیروهای ائتلاف شمال افغانستان در پایگاه هوایی بگرام سربازان بریتانیایی را به گلوله نبندند. نیروهای بریتانیایی بدون دریافت اجازه از ائتلاف شمال برای تامین امنیت پایگاه بگرام فرود آمده بودند   روزنامه فایننشیال تایمز لندن (23 ژانویه 2002)

پل برن در مقاله ای که ماه مارس گذشته (2006) جهت بررسی کتاب "قتل در سمرقند" کریگ ماری در مجله "امور آسیایی" منتشر کرد، از ماموریت دیپلماتیک خود طی سالهای ۱۹۹۳ تا ۱۹۹۵ در ازبکستان یاد می کند و می نویسد که واقعیت های تلخ آن کشور به ویژه در زمینه حقوق بشر خون هر انسان آزاده ای را به جوش می آورد و او تلاش کرده بود با استفاده از اصول دیپلماتیک، نگرانی هایش را با مقامات ازبک در میان بگذارد.

در سال ۱۹۹۵ پل برن به لندن برگشت و یک سال بعد از آن از وزارت خارجه هم بازنشسته شد تا به امور آکادمیک که ظاهرا بیشتر با مذاقش می ساخت، مشغول شود. وی در سال ۱۹۹۷ به عنوان پژوهشگر ارشد به کالج "سن آنتونی" پیوست و دیری نگذشت که "مرکز آکسفورد در امور حوزه دریای خزر و آسیای میانه" را بنیاد نهاد و مدیریت آن را به دست گرفت.

	پل برن

سال های اقامت وی در آسیای میانه اکنون حاصلی آکادمیک داشت. امور آسیای میانه موضوع چندین مقاله پل برن بود و تنها کتاب تحقیقاتی وی که قرار است ماه میلادی آینده منتشر شود، "میلاد تاجیکستان: هویت ملی و اصالت جمهوری" نام دارد.

طی همین دوره آکادمیک بود که پل برن یک پا روزنامه نگار هم شده بود. البته، نه روزنامه نگار به معنی دقیق این واژه، بلکه همکار برنامه سازان رادیویی و پژوهشگر و مجری برنامه های ویژه.

وی برای بخش های انگلیسی، فارسی، روسی و عربی رادیو بی بی سی برنامه هایی می ساخت و اجرا می کرد. باقر معین، رئیس وقت بخش فارسی و پشتوی بی بی سی می گوید، شنوندگان بی بی سی از برنامه های پل برن استقبال می کردند: "پل برن پس از بازنشستگی برای بخش جهانی بی بی سی مجموعه برنامه ها ای تهیه کرده بود در باره آسیای میانه و تحولات آنجا پس از فروپاشی اتحاد شوروی. برنامه ها به زبان انگلیسی بود. آن زمان که من در بخش فارسی بودم، تصمیم گرفتیم این برنامه ها را به زبان فارسی پخش کنیم. به همین دلیل از او خواهش کردیم که این برنامه ها را به زبان فارسی عرضه کند و او هم پذیرفت و این کار را انجام داد."

آقای معین در ادامه می گوید: "برنامه ها مورد توجه فوق العاده شنوندگان واقع شد. وی همچنین در همکاری با برخی از تهیه کنندگان بخش فارسی، در باره بریتانیا و لندن و نهاد های مختلف این کشور برنامه ای تهیه کرد که خیلی مورد استقبال بود."

حوادث ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ آرامش آکادمیک پل برن را مختل کرد، چون دولت بریتانیا بار دیگر به اندوخته ها و تجربیات وی نیاز مبرم داشت. تونی بلر از او خواست که به عنوان فرستاده ویژه نخست وزیر بریتانیا به افغانستان برود و جبهه متحد شمال را متقاعد کند که به فعالیت هایشان جنبه ملی ببخشد، تا قومی.

او پس از بازنشستگی برای بخش جهانی بی بی سی برنامه هایی تهیه کرده بود در باره تحولات آسیای میانه پس از فروپاشی اتحاد شوروی. آن زمان که من در بخش فارسی بودم، تصمیم گرفتیم این برنامه ها را به زبان فارسی پخش کنیم. از او خواهش کردیم که این برنامه ها را به زبان فارسی عرضه کند و او هم پذیرفت.   باقر معین، رییس سابق بخش فارسی و شتوی بی بی سی

حضور سرنوشت ساز پل برن در افغانستان را می توان در یک گزارش روزنامه "فایننشال تایمز" مورخ ۲۳ ژانویه سال ۲۰۰۲ مشاهده کرد که می نویسد، همانا پادرمیانی فرستاده ویژه نخست وزیر بریتانیا باعث شد که نیروهای ائتلاف شمال افغانستان در پایگاه هوایی بگرام سربازان بریتانیایی را به گلوله نبندند. نیروهای بریتانیایی بدون دریافت اجازه از ائتلاف شمال برای تامین امنیت پایگاه بگرام فرود آمده بودند.

پل برن با ارسال تلگرام های اضطراری به لندن اعزام نیروی بیشتر از بریتانیا را متوقف می کند و در گفتگو با مقامات افغان، از جمله دکتر عبدالله، آنها را متقاعد می کند که هیچ اقدام عجولانه ای انجام ندهند. عاقبت این ماجرا به خیر شد.

پل برن، با اینکه فرستاده ویژه تونی بلر بود، به خود اجازه می داد که در مواردی تصمیم های نخست وزیر بریتانیا را زیر سوال ببرد.

در اواخر ماه آوریل سال ۲۰۰۴ نامه سرگشاده بیش از پنجاه تن از سفیران پیشین بریتانیا خطاب به تونی بلر منتشر شد که پل برن به ترتیب حروف الفبا دومین امضا کننده آن بود. این نامه خط مشی نخست وزیر بریتانیا در قبال خاور میانه را "نگران کننده" توصیف می کرد و می گفت که هرچند همکاری تنگاتنگ با آمریکا به دور از خرد نیست، اما نباید در خاور میانه پا به پای ایالات متحده رفت و بهتر است به عنوان متحد نزدیک آمریکا به آن تا حدی اعمال نفوذ کرد تا خط مشی درست تری را برگزیند.

در پایان این نامه می خوانیم: "اگر این پیشنهاد ها غیر قابل قبول یا ناخوشایند است، دیگر دلیلی برای حمایت از سیاست هایی وجود ندارد که محکوم به شکست است."

آنانی که پل برن را می شناختند، او را یک دیپلمات فطری عنوان می کنند که با رعایت تمام اصول دیپلماتیک دم از منظور خود می زد.

وی تنها دیپلماتی بود که تنفر من از وحشیگری های رژیم کریمف در ازبکستان را نه تنها درک می کرد، بلکه در این احساس شریک هم بود. وی در زمان (سفارت) خودش به همان اندازه ناراضی و از لحاظ دیپلماتیک غیر متعارف بود که من بودم   کریگ ماری، سفیر سابق بریتانیا در ازبکستان

کریگ ماری، سفیر پیشین بریتانیا در ازبکستان روز ۱۷ آوریل با یادی از پل برن در سایت شخصی خود نوشته است: "وی تنها دیپلماتی بود که تنفر من از وحشیگری های رژیم کریمف در ازبکستان را نه تنها درک می کرد، بلکه در این احساس شریک هم بود. وی در زمان (سفارت) خودش به همان اندازه ناراضی و از لحاظ دیپلماتیک غیر متعارف بود که من بودم. دولت ازبکستان خواستار رفتن او بود."

کریگ ماری در ادامه گفت: "ضمن یک گفتگو در دانشگاه میچیگان پل برن به من گفت که در یک مورد، وقتی که من به طور فیزیکی به ماموران سرویس امنیتی ازبکستان درافتادم، مشخصا خط قرمز را رد کردم. او از من پرسید: چه خواهد شد، اگر دیپلمات های خارجی با ماموران پلیس لندن زد و خورد کنند؟ من توضیح دادم که این دو مورد از هم متفاوت است. ازبکستان یک دیکتاتوری است و بریتانیا یک کشور دمکراتیک است و اینکه من تلاش می کردم حیات انسانی را نجات دهم. پل به من چشمکی زد و گفت: واقعا، کریگ، عجب امپریالیستی هستی تو!"

افرادی که پل برن را می شناختند، می گویند که او به آسیای میانه، به ویژه به تاجیکستان علاقه خاصی داشت. شاید به همین جهت بود که پل برن سالهای آخر عمرش را - در حالی که با علایم مخرب سرطان می جنگید - وقف نوشتن کتابی حجیم و آکادمیک در باره تاجیکستان کرد. "میلاد تاجیکستان" داستان تشکل جمهوری خودمختار تاجیکستان در ترکیب ازبکستان در سال ۱۹۲۴ و تاسیس جمهوری تمام عیار تاجیکستان شوروی در سال ۱۹۲۹ است.

پل برن در این کتاب تا سالیان آخر جلو می رود و چگونگی آغاز و پایان جنگ داخلی تاجیکستان را توضیح می دهد و تلاش "پارسیگویان آسیای میانه" برای تعیین هویت ملی و فرهنگی شان را هم تبیین می کند. این کتاب پل برن که قرار است به زودی در لندن منتشر شود، نخستین پژوهش جامع انگلیسی در باره تاریخ معاصر تاجیکستان خواهد بود.

پل برن، در سن هفتاد سالگی در شهرک "آپر اسلاتر" انگلستان در گذشت.