سوریه در مسیر 'رهبران سرسخت و واقعیت گریز عرب'؟

هفت ماه پس از بروز اعتراض‌ها در سوریه، فعل و انفعالات در درون و برون این کشور ظاهراً موضع دولت بشار اسد را کمی منعطف تر کرده و این امید نیز وجود دارد که مواضع اتحادیه عرب و حمایت روسیه و چین نیز گشایشی در وضعیت این کشور ایجاد کند. البته نقش اپوزیسیون و مواضع آن نیز در تحقق چنین گشایشی بی‌تاثیر نیست.

حکومت سوریه و به ویژه بشار اسد، رهبر آن، در ماه‌های اخیر کمتر به رسانه‌های غربی روی خوش نشان داده‌اند. ممنوعیت فعالیت این رسانه‌ها و دروغ توصیف کردن همه خبرهای آنها در باره سرکوب‌ها و نقض حقوق بشر در مقابله با اعتراضات جاری در سوریه از شاخص‌های اصلی برخورد دولت دمشق با رسانه‌های غربی بوده است.

این که اوایل این هفته بشار اسد تقاضای گزارشگر یک هفته‌نامه بریتانیایی (ساندی تلگراف) را پذیرفت و به تقصیل با وی سخن گفت، لزوماً نمی‌تواند به تغییر اصولی در سیاست یادشده تعبیر شود، بلکه شاید پیامد تنگنایی باشد که حکومت سوریه بیش از پیش با آن مواجه است.

رئیس جمهور سوریه تاکید می‌کند که "سوریه به راه سایر رهبران سرسخت و واقعیت گریز عربی نرفته و در مقابله با اعتراض‌ها به سرعت به اصلاحات روی آورده است."

زمستان سال گذشته که هنوز سوریه از امواج بهار عربی در امان بود، اسد با قاطعیت گفت که سوریه به لحاظ مناسبات دولت و ملت کشوری متفاوت از کشورهای بحران‌زده عربی است و دامنه این امواج هیچگاه به آن نخواهد رسید. با بروز اولین اعتراض‌ها در سوریه در اسفندماه، ارتش و نیروهای امنیتی تلاش کردند که با سرکوب کامل آن همچنان پیش‌بینی اسد را واقعی جلوه دهد. اما روند حوادث به مسیر دیگری رفت و اعتراض‌ها به مسیری افتاد که تا امروز ادامه دارد.

حالا اسد در مصاحبه با ساندی تایمز می‌گوید که در هفته‌های اول اشتباه کردیم و در کاربرد خشونت علیه معترضان و "عدم تفکیک" میان آنها به راه خطا رفتیم. رئیس جمهور سوریه تاکید می‌کند که "سوریه به راه سایر رهبران سرسخت و واقعیت گریز عربی نرفته و در مقابله با اعتراض‌ها به سرعت به اصلاحات روی آورده است."

"اصلاحات" مورد اشاره اسد در اصل نادرست نیست، ولی شتاب و محتوای این اصلاحات ظاهراً ضعیف‌تر از آن بوده که با شرایط بحرانی کنونی جامعه سوریه منطبق باشد و جوش و خروش برآمده از نارضایتی‌ها را فرونشاند. اسد در مصاحبه با ساندی تلگراف این کاستی را به "شرایط پیچیده قومی و مذهبی" سوریه مرتبط می‌داند که "اجازه انجام سریع اصلاحات" را نمی‌دهد. مخالفان اما تلاش حکومت برای حفظ حداکثری ارکان‌ قدرت و امتناع از گردن نهادن به فرآیندهای دموکراتیک برای بازتقسیم قدرت را عامل مهم‌تری در تعلل و تاخیر در انجام اصلاحات تلقی می‌کنند.

بازی با کارت‌های مختلف

۷ ماه پس از شروع اعتراض‌ها در سوریه حکومت این کشور همچنان از حمایت بخشی از جامعه به ویژه در شهرهای بزرگ برخوردار است

در کنار "اصلاحات" کم‌ثمر ، حکومت سوریه چند فاکتور دیگر را نیز در در محاسبات و رویکردهای خود در قبال بحران کنونی وارد کرده، به این امید که به سلامت از این بحران عبور کند و شاکله اصلی حکومت دستخوش تلاطم نشود.

هم ارتش و هم نیروهای امنیتی سوریه پیوسته تلاش‌ داشته‌اند که با سرکوب حداکثری مانع از آن شوند که اپوزیسیون، بخشی ولو کوچک از خاک سوریه را بسان بنغازی در لیبی در اختیار خود بگیرد تا زمینه برای "منطقه‌ پرواز ممنوع" و به جریان افتادن روندی مانند لیبی و سرنگونی حکومت قذافی، در سوریه ایجاد نشود.

این که در این نحوه مقابله اغلب "تفکیکی" در کار نبوده و مخالفان مسلح و مسالمت‌جوی حکومت اسد با یک چوب رانده شده‌اند را در شمار کشته‌شدگان ناشی از این سرکوب‌ها به خوبی می‌توان مشاهده کرد. ارقام سازمان ملل از ۳ هزار کشته تا کنون حکایت دارد.

خشونت بی‌محابای حکومت به سهم خود میدان را برای برآمدن آن بخشی از اپوزیسیون مساعد کرده که بر رویاویی متقابل با حکومت تاکید دارد. این روند تلاش‌ بخشی از اپوزیسیون داخل کشور برای حل بحران از طریق گفت‌وگو با حکومت و اعمال فشار بر آن برای تسریع اصلاحات را هم کم و بیش در سایه قرار داده است.

اپوزیسیون سوریه به ویژه بخش داخلی آن تاکنون ابا داشته که روی امکانات بین‌المللی برای مقابله با حکومت اسد حساب باز کند. اما شعارهای آشکاری که در بخشی از تظاهرات آخر هفته به نفع ایجاد منطقه پرواز ممنوع داده شد و نیز گذار ترکیه از فشار سیاسی بر رهبران دمشق به سوی حمایت از "ارتش آزاد سوریه" دولت اسد را با این خطر مواجه کرده که وضعیت لیبی در اشکال دیگری در این کشور نیز باز تولید شود. اظهارات تازه دبیرکل ناتو که با متفاوت‌خواندن وضعیت لیبی و سوریه هرگونه دخالت مشابه در سوریه را به طور اصولی رد کرده لزوماً به معنای آن نیست که تهدید و فشار مسلحانه علیه حکومت سوریه در اشکال دیگر منتفی باشد.

چالش ترکیه و ایران بر سر سوریه

هم ارتش و هم نیروهای امنیتی سوریه پیوسته تلاش‌ داشته‌اند که با سرکوب حداکثری مانع از آن شوند که اپوزیسیون، بخشی ولو کوچک از خاک سوریه را بسان بنغازی در لیبی در اختیار خود بگیرد

به نوشته روزنامه نیویورک تایمز، ترکیه درمرزهای سوریه اردوگاهی برای آموزش و عملیات در اختیار شماری از جداشدگان از ارتش سوریه قرار داده است. یکی از مسئولان "ارتش آزاد سوریه" در مصاحبه با نیویورک تایمز ضمن تصریح حمایت ترکیه از از این ارتش، از انجام عملیاتی در نقاطی مرزی سوریه و کشتن سربازان ارتش این کشور خبر داده است.

چرخش ترکیه و پشت‌کردن کامل آن به دولت اسد به نظر می‌رسد که با گسترده‌شدن اختلاف میان تهران و آنکارا بر سر نحوه برخورد با بحران سوریه بی‌ارتباط نباشد.

دولت رجب طیب اردوغان در ترکیه تشدید عملیات مسلحانه حزب کارگران کردستان ترکیه در هفته‌های اخیر را آشکار و پنهان به حمایت و تشویق دولت ایران از این گروه ربط داده است تا ترکیه را برای نرم‌کردن مواضعش در قبال دولت سوریه تحت فشار قرار دهد.

با حمایت ترکیه از اقدامات مسلحانه علیه دولت سوریه به نظر می‌رسد که تلاش‌های جمهوری اسلامی به نتیجه‌ای عکس منجر شده و دولت سوریه با فشارها و تهدیدهای بیشتری روبرو شده است. ورای نواحی واقع در مرزهای ترکیه، در این اواخر از داخل سوریه هم بیش از پیش از درگیری‌های مسلحانه میان ارتش و دسته‌جات مسلح خبر می‌رسد. تلاش جدید ارتش سوریه در مین‌گذاری مرزهای لبنان نیز حاکی از تشدید نگرانی از قاچاق فزاینده اسلحه به خاک سوریه و روی‌آوردن بخش‌هایی از اپوزیسیون برای استفاده از سلاح در مناقشه کنونی است.

در مجموع فعل و انفعالات مسلحانه‌ای که در داخل سوریه و به ویژه از سوی مخالفان حکومت اسد در مرزهای ترکیه و سوریه در جریان است می‌تواند به صورت محدود هم که شده وضعیت نامساعدی برای این حکومت ایجاد کند و در تداوم خود زمینه‌ساز اشکال محدودی از دخالت بیشتر منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای در تحولات سوریه شود.

ورای درگیری‌ها و سرکوب‌ها این نیز هست که ادامه بحران، تحریم‌های بین‌المللی تازه را به دنبال خواهد داشت و در میان مدت و درازمدت اقتصاد و جامعه سوریه را با فشارهای بیشتری مواجه خواهد کرد، معضلی که رهبری دمشق به سادگی نمی‌تواند از کنار آن بگذرد.

کین و مهر سوریه با اتحادیه عرب

فعل و انفعالات مسلحانه‌ای که در داخل سوریه و به ویژه از سوی مخالفان حکومت اسد در مرزهای ترکیه و سوریه در جریان است می‌تواند به صورت محدود هم که شده وضعیت نامساعدی برای این حکومت ایجاد کند

همین نگرانی‌ها ظاهراً در تغییر موضع اسد نسبت به بخش‌های مختلف اپوزیسیون هم بی‌تاثیر نبوده است. دولت سوریه تا کنون بخش‌هایی از اپوزیسیون، به ویژه "شورای ملی سوریه" که اخیراً با شرکت نیروهای مختلفی در خارج از کشور در ترکیه شکل گرفت را "دست‌نشاندگان خارجی و پشتیبانان تروریسم" معرفی می‌کرد که تبعاً گفت‌وگو با آنها معنایی ندارد.

اما بشار اسد روز یکشنبه در مصاحبه‌ای با تلویزیون روسیه جملاتی بر زبان آورد که به نظر می‌رسد نشانه‌ای از تاثیر تشدید فشارها بر دولت سوریه و آغاز چرخشی در مواضع آن در قبال بخش‌های مختلف اپوزیسیون باشد. اسد گفت: "ما با همه نیروهای سیاسی آماده همکاری هستیم. چه نیروهایی که قبل از بحران وجود داشته‌اند، چه نیروهایی که در جریان بحران به‌وجود آمده‌اند. به باور ما تعامل با این نیروها بسیار حائز اهمیت است."

در توضیح عوامل تاثیرگذار در این چرخش، مواضع اتحادیه عرب جایگاه ویژه‌ای دارد. این اتحادیه در نشست دو هفته پیش خود گرچه از اخراج سوریه از اتحادیه امتناع کرد، ولی به دولت دمشق مهلت داد که ظرف دو هفته برای حل بحران با اپوزیسیون وارد مذاکره شود. کمیته ویژه‌ای مرکب از وزرای خارجه برخی از کشورهای عضو به اتفاق دبیرکل اتحادیه عرب نیز از سوی اتحادیه مسئول پیگیری این تقاضا شد.

دولت سوریه کمیته ویژه اتحادیه عرب که ریاست آن را قطر به عهده دارد را با اشاره به مواضع جانبدارانه این کشور و برخی دیگر از کشورهای شورای همکاری خلیج فارس در حمایت از اپوزیسیون به "برخوردی یک‌ جانبه با تحولات سوریه و چشم‌پوشی بر اقدامات تروریستی علیه نیروهای دولتی" متهم می‌کند. با این همه، وزن سیاسی این کمیته و تنگناها و نگرانی‌های خود دولت سوریه تا آن حد بوده است که ولید معلم وزیر خارجه دولت دمشق روز یکشنبه با این کمیته در دوحه به مذاکره نشست تا نحوه اجرای خواست اتحادیه عرب را معین کند. ظاهراً یکی از موارد اختلاف عدم موافقت دولت سوریه برای مذاکره با نیروهای اپوزیسیون در یک کشور ثالث است. عقب‌نشینی فوری تانک‌ها و نیروهای ارتش از خیابان‌ها نیز یکی دیگر از مواردی است که دولت سوریه بدون اما و اگر حاضر به قبول آن نیست.

نوع پاسخ دولت سوریه به طرح جدید اتحادیه عرب و گام‌های پس از آن موضوع جلسه جدید اتحادیه عرب در روز چهارشنبه در قاهره است. برخی از مقام‌های اتحادیه به صراحت گفته‌اند که اگر دولت اسد به تلاش‌های اخیر این اتحادیه واکنش مثبتی نشان ندهد، بحران سوریه بین‌المللی خواهد شد و بروز وضعیت لیبی در سوریه هم دیگر منتفی نخواهد بود.

اپوزیسیون سوریه به ویژه بخش داخلی آن تاکنون ابا داشته که روی امکانات بین‌المللی برای مقابله با حکومت اسد حساب باز کند

در عرصه منطقه‌ای و بین‌المللی متحدانی مانند حزب‌الله و دولت ایران در صورت خطیرشدن وضعیت حکومت سوریه شاید برای دفاع از این حکومت و کاستن فشار از آن به این یا آن طریق وارد عمل شوند، ولی دولت سوریه تاکنون بیش از آن که روی امکانات این متحدان حساب باز کند به حمایت از بازیگران اصلی‌تر صحنه بین‌المللی یعنی چین و روسیه متکی بوده است.

حمایت انتقادی

با این همه، حمایت روسیه و چین از سوریه و مخالفت آنها با صدور قطعنامه در شورای امنیت علیه دولت اسد مانع از آن نبوده است که لحن انتقادی و هشداردهنده این کشورها در ماه‌های اخیر در قبال دولت اسد تشدید نشود. به ویژه هماهنگی دو کشور یادشده با مواضع اتحادیه عرب نکته برجسته در فعل و انفعالات اخیر در پیرامون سوریه است.

یک ماه پیش دمیتری مدودف، رئیس جمهور روسیه در اظهاراتی کم‌سابقه دولت اسد را فراخواند که به اصلاحات شتاب دهد یا کنار برود. میخائیل مارگلوف، رئیس کمیته سیاست خارجی دومای روسیه که در سیاست خاورمیانه‌ای این کشور نقشی فعال دارد به تازگی با حمایت از طرح اتحادیه عرب برای به جریان انداختن گفت‌وگوهای ملی میان دولت و اپوزیسیون سوریه، دولت اسد را متهم کرده است که با نحوه برخورد خشن خود با معترضان انجام گفت‌وگو و اصلاحات را دشوار می‌کند و راه را برای تحریم‌ها و فشارهای بین‌المللی بیشتر هموار می‌سازد.

چین نیز که معمولاً در عرصه بین‌المللی مواضع محتاطانه‌ای دارد اینک از زبان وو سیکه، فرستاده ویژه خود به خاورمیانه، نسبت به ادامه‌ سرکوب معترضان در سوریه هشدار داده است. به گفته سیکه او در سفر تازه‌اش به دمشق به مقام‌های عالی‌رتبه سوریه هشدار داده که"وضعیت نمی‌تواند این گونه ادامه یابد و باید به خواست‌های مردم احترام گذاشته شود." سیکه تاکید کرده است که "سوریه باید در مسیر اجرای پیشنهاد اتحادیه‌ی عرب از خود نرمش به‌خرج دهد".

ادامه بحران، تحریم‌های بین‌المللی تازه را به دنبال خواهد داشت و در میان مدت و درازمدت اقتصاد و جامعه سوریه را با فشارهای بیشتری مواجه خواهد کرد

در مجموع ۷ ماه پس از شروع اعتراض‌ها در سوریه گرچه حکومت این کشور همچنان از حمایت بخشی از جامعه به ویژه در شهرهای بزرگ برخوردار است، ولی عدم پاسخگویی ناکافی و غیرمتناسب آن به خواست گروه‌ها و بخش‌های ناراضی و معترض جامعه و به کارگیری خشونت شدید علیه این معترضان به علاوه امتناع بخشی از اپوزیسیون در داخل و به ویژه اپوزیسیون متشکل‌شده در خارج از کشور از هرگونه گفت‌وگویی با حکومت، بیش از پیش صحنه سیاسی سوریه را به سوی رادیکالیسم و محو زمینه‌های توافق و تعامل ملی سوق داده است.

واکنش دولت سوریه به پیشنهادهای اتحادیه عرب نشان خواهد داد که انعطاف و چرخش در مواضع دولت سوریه تا چه اندازه واقعی است. چنین انعطافی شاید بخشی از اپوزیسیون را که بر انجام فوری خواست‌های حداکثری خود تاکید دارد، نیز در تداوم موضع خود با دشواری مواجه کند.

نشانه‌ها و علائمی که در بالا به آنها اشاره شد حاکی از آنند که پیشنهادهای اتحادیه عرب و حمایت روسیه و چین از آنها برای شکستن دور باطل سرکوب و خشونت و خونریزی در سوریه می‌تواند شانسی از موفقیت داشته باشد. در صورت ناموفق‌ماندن این تلاش‌ها چشم‌اندازهای روشنی برای حل بحران سوریه به سختی قابل تصور است و خونریزی و خشونت و بی‌ثباتی با یا بدون دخالت از خارج می‌تواند وارد حلقه‌ها و مسیرهای تازه‌تری شود.