سياست اوباما در خاورميانه چه خواهد بود؟

باراک اوباما، رئیس جمهوری منتخب آمریکا در گفتگوی تلفنی با محمود عباس رئیس دولت خودگردان فلسطین به او اطمینان داد که دولتش از مذاکرات صلح خاورمیانه به منظور تاسیس کشور فلسطینی در کنار اسرائیل حمایت خواهد کرد.

به گفته صائب عریقات مذاکره کننده ارشد فلسطینی، آقای اوباما در گفتگویش با محمود عباس تاکید کرد که دولت آینده آمریکا با هر دو طرف فلسطینی و اسرائیلی در جهت دستیابی به صلح که متضمن منافع هر دو باشد، همکاری خواهد کرد.

در طول مبارزات انتخاباتی آمریکا، فلسطینی‌ها عمدتا از آقای اوباما و برخی اسرائیلی‌ها از جان مک کین رقیب جمهوریخواه او حمایت می‌کردند، اما اکنون هر دو طرف اذعان می‌کنند که با پیروزی باراک اوباما، تغییر چشمگیری در سیاست آمریکا در برابر بحران خاورمیانه پدید نخواهد آمد.

البته برخی از ناظران سیاسی انتظار دارند که آقای اوباما با عمل به وعده خود مبنی بر مذاکره با رهبران مخالف آمریکا در سطح جهان، با گروه اسلام‌گرای حماس نیز وارد گفتگو شود، اما به نظر می رسد تا هنگامی که حماس شروط دولت خودگردان به رهبری آقای عباس را برای آشتی بین فلسطینی‌ها نپذیرد، دولت آقای اوباما با این گروه تماس رسمی برقرار نخواهد کرد و درخواست خالد مشعل رهبر تبعیدی این گروه را بی پاسخ خواهد گذاشت.

با این حال، مساله اصلی این است که باراک اوباما چه نوع فرمول صلحی را برای پایان دادن به نزاع تاریخی اعراب و اسرائیل دنبال می‌کند؟ روزنامه ساندی تایمز چاپ لندن اخیرا گزارش داده که باراک اوباما در دیدار چهار ماه پیش خود از اسرائیل به رهبران این کشور گفته است که رد طرح صلح عربی "دیوانگی" است.

طرح صلح عربی که برای نخستین بار توسط ملک عبدالله، پادشاه عربستان سعودی مطرح شده و دو بار به تصویب اتحادیه عرب رسیده است، خواهان بازگشت اسرائیل به مرزهای قبل از جنگ شش روزه سال ۱۹۶۷ و حل "عادلانه" مشکل آوارگان فلسطینی در برابر عادی سازی روابط همه کشورهای عرب با اسرائیل است.

جورج بوش رئیس جمهوری آمریکا، طرح صلح عربی را "مثبت" دانسته اما مبنای صلح بین اسرائیل و فلسطینی ها را اجرای "نقشه راه" از سوی دو طرف قرار داده است.

حال آیا، باراک اوباما قصد دارد گامی فراتر از جورج بوش بردارد و به جای تاکید بر اجرای نقشه راه، طرح صلح عربی را مبنای سیاست دولت خود در خاورمیانه قرار دهد؟

دنیس راس، نماینده سابق آمریکا در خاورمیانه که مشاور اصلی آقای اوباما در حوزه خاورمیانه محسوب می‌شود، گزارش‌های مربوط به حمایت رئیس جمهوری منتخب آمریکا از طرح صلح خاورمیانه را تکذیب و تاکید کرده است که آقای اوباما در جریان دیدار ماه ژوئیه خود از اسرائیل به رهبران این کشور نگفته است که دیپلماسی دولت خود را بر مبنای این طرح استوار خواهد کرد.

با این حال، شیمون پرز رئیس جمهوری اسرائیل که در حال دیدار از بریتانیاست، به رسانه‌های این کشور گفته است که آقای اوباما هرگز نگفت که رد طرح صلح عربی "دیوانگی" است، اما اعلام کرد که به شدت تحت تاثیر این طرح قرار گرفته است.

سخن آقای پرز از تمایل آقای اوباما به طرح صلح عربی حکایت دارد، اما آیا او می‌تواند اسرائیل را به پذیرش آن متقاعد کند؟ از بین رهبران اسرائیل، اهود اولمرت کفیل نخست وزیری، به گونه‌ای محتاطانه از طرح صلح عربی حمایت کرده است و گفته می‌شود که آقای پرز هم به این طرح تمایل دارد.

شیمون پرز در نشست گفتگوی ادیان که هفته پیش در سازمان ملل برگزار شد، به طور علنی از ملک عبدالله پادشاه عربستان به دلیل ارائه ابتکار صلح ستایش کرد، اما این هنوز به معنای حمایت رئیس جمهور اسرائیل از طرح مزبور تلقی نمی‌شود.

سمت رسمی آقای پرز بیشتر جنبه تشریفاتی دارد، اما دیدگاههای سیاسی او در بین بسیاری از سیاستمداران اسرائیلی از نفوذ خاصی برخوردار است. او در مصاحبه با مطبوعات بریتانیا گفته است که طرح صلح عربی کامل نیست، چرا که به زعم وی بر "حقوق یهودیان" تصریح نکرده است، با این حال، از نظر شیمون پرز، طرح صلح عربی "یک دریا تغییر" محسوب می‌شود زیرا سه "نه" مشهور اعراب در کنفرانس خارطوم در سال ۱۹۶۷ را که شامل نفی صلح، نفی شناسایی و نفی مذاکره با اسرائیل بود، به کلی تغییر داده است.

رئیس جمهوری اسرائیل با این حال تصریح کرده است که طرح صلح عربی در حال "جدی" شدن است و دولت آقای اوباما هم نیازی به اعمال فشار علیه اسرائیل برای پیشرفت در مذاکرات صلح نخواهد دید، چون اسرائیل نیز مانند آمریکا خواهان پایان درگیری با فلسطینی‌هاست.

در مجموع چنین به نظر می‌رسد که آقای اوباما به طرح صلح عربی نظر مثبتی دارد و اسرائیل هم به تدریج خود را ناگزیر به پذیرش این طرح می‌بیند، اما در عمل تقریبا همه چیز به نتیجه انتخابات پارلمانی اسرائیل در ماه فوریه سال آینده بستگی دارد. اگر حزب راستگرای لیکود به رهبری بنیامین نتانیاهو در انتخابات پارلمانی آینده به پیروزی برسد، آقای اوباما نه فقط شانسی برای پیگیری طرح صلح عربی نخواهد داشت، بلکه برای پیشبرد تدریجی روند صلح بین اسرائیل و فلسطینی‌ها نیز با چالش بزرگی روبرو خواهد شد.