طاهر عبدالجبار تحلیلگر مسایل منطقه -- مقیم تاجیکستان

	حضور اقتصادی چین در کشورهای آسیای مرکزی رو به افزایش بوده است

اگرچه پیمان شانگهای در ابتدای تشکیل آن در اوایل سال 2001 همکاریهای نظامی و امنیتی کشورهای عضو را دنبال می کرد، اما اهداف اقتصادی در چند سال اخیر از اهداف مهم این سازمان منطقه ای بشمار می رود.

در همین رابطه آنچه که به گفته ناظران مسایل منطقه از اهمیت زیادی برخوردار است حضور چین از اعضای تشکیل دهنده این سازمان است که بدلایل مختلفی نقش رنگی را بویژه در مسایل اقتصادی این سازمان دارد.

چین یکی از کشورهای بزرگ منطقه و جهان است. اقتصاد آن بسرعت رشد می کند. مجموع محصولات ناخالص داخلی چین همه ساله با درصدی دو رقمی افزایش می یابد و حجم تولید کالاهای مصرفی در این کشور نیز در حال افزایش است.

Матни сириллик

طبیعی است که در چنین کشوری مصر ف انرژی خیلی زیاد است و سال به سال بیشتر می شود. پیش بینی شده است که طی 10-15 سال آینده مصرف نفت در چین دو تا دو و نیم برابر افزایش خواهد یافت.

از این جا روشن است که چین به بازارهای فروش محصولات خود و خرید مواد سوختی (نفت، گاز و انرژی) نیاز دارد. بنابر این می کوشد که روابط تجارتی و همکاریهای اقتصادی را با کشورهای منطقه و جهان گسترش بدهد.

واردات آسان و ارزان

کشورهای آسیای مرکزی، رویهمرفته، حدود 70 میلیون جمعیت دارند، ولی در بسیاری از رشته ها صنایع پیشرفته ندارند و مجبورند که اکثر انواع و نمودهای کالاهای صنعتی را از خارج وارد کنند.

از اینرو، این کشورها بازار خوبی برای کالاهای چینی می باشند. دلیل این امر یکی آن است که در کشورهای آسیای میانه قدرت خرید اکثر مردم بالا نیست. بنابر این، مردم این کشورها بجای خرید محصولات غربی ، بیشتر کالاهای نسبتا ارزان چینی را خریداری می کنند.

عامل مهم دیگر این است که مصارف حمل و نقل کالاها از چین به کشورهای منطقه زیاد نیست و در قیمت کالاها تاثیرات جدی نمی گذارد. این است که حجم تجارت چین با کشورهای آسیای مرکزی سال به سال افزایش می یابد.

برای مثال، بر اساس گزارشها حجم تبادل کالا بین چین و قزاقستان در سال گذشته به 10 میلیارد دلار رسید و همه ساله تا 30 درصد افزایش می یابد. طبق همین گزارشها تجارت چین با قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان نیز به سرعت بالایی گسترش می یابد.

اما علیرغم این موارد، چیزی که باعث نگرانی تجار و دست اندرکاران صادرات و واردات کشورهای آسیای مرکزی می شود، پیش از همه این است که در اکثر موارد کیفیت کالاهای چینی پایین است.

نگرانی دیگر اینست که صادرکنندگان چینی از شیوه های "ناسالم و غیرمجاز" بازار رقابت مانند کمکهای مالی، پشتیبانی دولت، امتیازهای گمرکی و غیره استفاده می کنند که این باعث پایین آمدن توان رقابت پذیری کالاهای داخلی، از کار افتادن و ورشکستگی کارخانه های وطنی در کشورهای آسیای مرکزی می گردد.

تراز نابرابر

در نتیجه تعادل واردات و صادرات بین این کشورها با چین از بین می رود و تراز تجارت خارجی به ضرر کشورهای آسیای مرکزی و به سود چین است.

مثلا در سال 2006 تاجیکستان مبلغ 159 میلیون دلار کالاهای مختلف وارد کرد، در حالی که صادرات این کشور به چین تنها 10 میلیون دلار بود.

	رییس جمهوری چین برای شرکت در اجلاس سران پیمان شانگهای وارد بیشکک شده است

در طول پنج ماه اول سال روان نیز تاجیکستان به چین فقط مبلغ چهار میلیون دلار کالا صادر کرده، ولی به مبلغ 77 میلیون دلار کالاهای چینی وارد کرده است. بالانس تجارتی کشورهای دیگر آسیای مرکزی هم با چین منفی است.

منفی بودن بالانس تجارت خارجی خود به خود نگران کننده است و اگر چنین حالتی سال به سال تکرار شود، ممکن است سیستم مالی کشور را با خطرات جدی مواجه سازد. این مسئله بخصوص برای تاجیکستان که بالانس تجارت خارجی آن طی سالهای زیادی همواره منفی بوده، خیلی مهم است.

اگر دولت تاجیکستان در جهت رشد صنایع، افزایش تولید کالاهای خوش صفت (با کیفیت بالا) برای بازارهای داخلی و خارجی تدابیری لازم نیندیشد و با استفاده از بعضی ابزارهای قانونی بازار داخلی را از رقابت ناسالم خارجی حمایت نکند و از این راهها بالانس تجارتی را به سود تاجیکستان تغییر ندهد، این کشور ممکن است با وضع خیلی ناگواری روبرو شود.

سرمایه گذاری چین در منطقه

چین در کشورهای آسیای مرکزی نه تنها تجارت موفقی دارد، بلکه همکاریهای اقتصادی را نیز با این کشورها گسترش می دهد. سرمایه گذاران چینی در منطقه بیشتر به صنایع نفت و گاز، استخراج فلزات و عرصه ارتباطات توجه ظاهر می کنند.

چین با قزاقستان، ازبکستان و ترکمنستان که دارای ذخایر بزرگ مواد سوختی می باشند، در رشد صنایع نفت و گاز و با تاجیکستان و قرقیزستان در رشد عرصه انرژی و ساختمان راهها همکاری می کند.

دولت چین برای اجرای چنین پروژه هایی قرضهای درازمدت و با امتیاز می دهد. البته، اجرای چنین پروژه ها به پیشرفت اقتصادی کشورهای آسیای مرکزی مساعدت می کنند، ولی آنها برای چین هم مفید می باشند.

چین در اقتصاد قزاقستان با ساختن کارخانه های استخراج و پالایش نفت، استخراج معادن دارای اورانیوم، ساختمان لوله های نفت رسانی از قزاقستان به چین و غیره سهم می گیرد. شرکتهای چینی بیش از 50 درصد کارخانه های بزرگ پالایش نفت در شهر شیمکنت و شمار زیادی از فروشگاههای بنزین در قزاقستان را صاحب شده اند.

در حال حاضر ساخت یک لوله نفت رسانی از آتاسو (قره عنده، قزاقستان) به آلاشانکاو (چین) به پایان رسیده است. ساختمان لوله دیگر نفت رسانی از قزاقستان به چین ادامه دارد. همچنین ساختمان یک لوله نفت رسانی از ترکمنستان به چین (از طریق ازبکستان) امسال آغاز می شود.

پروژه های چین در تاجیکستان

دولت چین با تاجیکستان در ساختمان راهها و اجرای پروژه های انرژی و همچنین اجرای برخی پروژه های استخراج و کارکرد معادن همکاری می کند. برای اجرای این پروژه ها چین مبلغ 720 میلیون دلار قرض درازمدت و با امتیاز را در اختیار تاجیکستان قرار داده است.

	روابط اقتصادی و فنی چین و تاجیکستان رو به گسترش بوده است

در حال حاضر، از حساب همین قرضها متخصصان چینی به ساختن راههای ماشین گرد بین مناطق شمالی و مرکز و شرقی تاجیکستان و خط انتقال برق از مرکز به شمال این کشور مشغولند.

اجرای این پروژه ها هم برای تاجیکستان و هم برای چین مفید است. ساخت این راهها، تاجیکستان را به ازبکستان، قرقیزستان، چین و کشورهای دیگر می پیوندد و کشور را از بن بست ارتباطی رها نموده، دسترسی به آبهای آزاد را ممکن می سازد، زمینه پیشرفت اقتصاد و تجارت خارجی کشور را فراهم می کند.

همزمان، بنیاد این راهها انتقال کالاهای چینی را به بازارهای تاجیکستان و کشورهای دیگر منطقه آسان می کند. مساعدت به اجرای پروژه های تولید برق در تاجیکستان و قرقیزستان امکان می دهد که مقدار زیاد انرژی از این کشورها به مناطق غربی چین که به آن نیاز دارند، انتقال داده شود.

نیروگاه زرافشان

طبق سازشنامه طرفین، قرار است که در آینده نزدیک ساختمان نیروگاه آبی در رودخانه زرافشان توسط متخصصان چینی آغاز شود. ولی بنا به گزارش رسانه ها، شرکت چینی "سینه هیدرو" اجرای کارهای مقدماتی در این محل را متوقف کرده است. دلیل این اقدام مخالفت ازبکستان با اجرای این پروژه و فشار مقامات ازبک بر شرکت چینی تلقی می شود.

البته مناسبات سیاسی تاجیکستان و ازبکستان چندان رضایت بخش نبوده و شاید برخی از گروههای سیاسی در دولت آن کشور که اهداف غرض آلود دارند، با احداث نیروگاههای آبی در تاجیکستان مخالفت کنند.

ولی در مجموع بعید است که حکومت ازبکستان به چنین کاری اقدام کند. زیرا ساختن نیروگاهها در رودخانه های تاجیکستان به سود ازبکستان و کشورهای دیگر منطقه هم هست، بویژه در دراز مدت.

در این میان، احتمال می رود که هدف اصلی شرکت چینی از متوقف کردن کار در پروژه نیروگاه زرافشان بالا بودن قیمت کار و دریافت سود بیشتری باشد. به هر صورت اجرای این پروژه و چند پروژه دیگر در نواحی مرکزی و جنوب تاجیکستان ممکن است از جانب متخصصان چینی به انجام رسانده شوند.

چند روز پیش یک شرکت بزرگ چینی موسوم به "گروه استخراجگر زیجین" (Zijin Mining Group Co. Ltd) تصمیم گرفت که 75 درصد از سهمیه های کارخانه مشترک استخراج طلای "زرافشان" را که به یک شرکت بریتانیایی (Commonwealth & British Mineral Ltd) تعلق داشت، خریداری کند.

این شرکت چینی همچنین در نظر دارد برای توسعه کارخانه استخراج طلای "زرافشان" که در ناحیه پنجکنت واقع است، 100 میلیون دلار سرمایه گذارد. این همه بیانگر رشد همکاریهای اقتصادی چین با کشورهای آسیای مرکزی و تقویت حضور آن کشور در منطقه است.

رقابتهای منطقه ای

روشن است که فعالیت چین در آسیای مرکزی به مثابه رقابت با دیگر کشورهای بزرگ، پیش از همه با روسیه و آمریکا محسوب می شود که در منطقه نفوذ و هدفهای خود را دارند.

البته بین چین و روسیه بسیار مسایل و اختلافاتی وجود دارد که در آینده ممکن است به مناسبات دو کشور تاثیرات جدی برساند.

ولی در حال حاضر روسیه و چین یکجا با کشورهای آسیای مرکزی اعضای سازمان همکاریهای شانگهای می باشند و این وضع امکان می دهد که این دو قدرت منطقه ای حضور خود را در آسیای مرکزی "قانونا" تقویت بدهند و مشترکا در مقابل منافع آمریکا قرار بگیرند.

باید گفت که مناسبات و شیوه های برخورد روسیه و چین با کشورهای آسیای مرکزی یکسان نیست. چین ادعاهای سیاسی و بزرگ منشانه ندارد و اگر داشته باشد هم، تا کنون به شیوه آشکار ظاهر نکرده است.

چین بدون فشار و تهدید، آرام و آسان بازارهای آسیای مرکزی را تسخیر می کند، ولی روسیه روش دیگری دارد. مسکو آسیای مرکزی را منطقه زیر نفوذ و منافع ژیوپلیتیکی خود اعلام کرده و می کوشد که کشورهای منطقه را در دایره نفوذ خود نگه دارد و برای رسیدن به این هدف از سازمانهای بین المللی، نظیر سازمان همکاریهای شانگها نیز استفاده می کند.

نقش گروه شانگهای

سازمان همکاریهای شانگهای در ابتدا (سال 2002) به منظور تامین امنیت در نواحی سرحدی چین، حل بعضی اختلافات مرزی میان چین و کشورهای هممرز آن (روسیه، قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان) و کاهش نیروهای نظامی در سرحد این کشورها تاسیس داده شده بود.

هدف دیگر چین آرام کردن جدایی خواهان اویغور در نواحی غربی آن کشور (بویژه ناحیه خودمختار شیسین کیانگ و اویغور) بود. برای رسیدن به این هدف چین را لازم بود با کشورهای آسیای مرکزی همکاری کند و به تامین ثبات سیاسی در منطقه مساعدت نماید.

در قزاقستان، قرقیزستان و ازبکستان شمار زیادی از اویغورها سکونت دارند و از نهضت ملی اویغورهای چین پشتبانی می کنند. در آن سالها اوضاع سیاسی افغانستان بحرانی بود و می توانست به ثبات کشورهای آسیای مرکزی و نواحی مسلمان نشین چین هم تاثیرات منفی برساند.

ایجاد سازمان همکاریهای شانگهای به حل این مسایل مساعدت کرد. ولی طی سالهای بعدی مسئله گسترش همکاریهای اقتصادی در چارچوب این سازمان اهمیت بیشتری کسب کرد. طبیعی است که در سازمان همکاریهای شانگهای دو کشور بزرگ – روسیه و چین – نقش اساسی و فعال دارند. ضمنا تمایلات آنها مختلف است.

اقتدارگرایی روسیه

چین بیشتر به همکاریهای اقتصادی تکیه می کند، ولی روسیه می خواهد که جنبه سیاسی و نظامی این سازمان را برجسته تر سازد و آن را در مقابل آمریکا و سازمان پیمان آتلانتیک شمالی یا ناتو قرار بدهد و به این وسیله از گسترش نفوذ آمریکا جلوگیری کند.

با این هدف وزیر دفاع روسیه در ماه آوریل سال 2006 کشورهای عضو این سازمان را به اتحاد نظامی دعوت نمود. اما طرف چین در برابر آن خاموشی اختیار کرد.

بعدتر روسیه در صدد آن شد که به سازمان همکاریهای شانگهای رنگ دیگری بزند، یعنی آن را شبیه پیمان امنیت دسته جمعی کشورهای همسود گرداند، ولی چین این اقدام را بتندی رد کرد.

حالا رئیس ستاد نیروهای مسلح روسیه، ژنرال یوری بالویفسیکی، در ملاقات سروران ستادهای نیروهای مسلح کشورهای عضو گروه شانگهای که هفته گذشته در شهر ارومچی چین برگزار شد، دوباره ضرورت متحد کردن نیروهای مسلح کشورهای عضو این سازمان را مطرح کرده است.

به گفته خبرنگاران روزنامه "نزاویسیمایا گازتا" چاپ مسکو، روسیه در اندیشه آن است که به جای پیمان لغوشده وارشاو پیمان جدید نظامی و امنیتی (پیمان شانگهای) ایجاد شود.

اقای بالویفسکی گفته است: "فعالیتهای پرثمر اقتصادی در چارچوب سازمان همکاریهای شانگهای بدون تحکیم امنیت منطقه و بدون شرکت نهادهای نظامی کشورهای عضو امکان ناپذیر می باشد."

وی همچنین اظهار داشته که پیشنهادهای خود را در مورد ایجاد یک اتحادیه نظامی چهار ماه پیش به کشورهای عضو سازمان همکاریهای شانگهای ارسال داشته، ولی تا حال پاسخی دریافت نکرده است.

نیاز به رشد اقتصادی

به نظر می رسد که تلاشهای روسیه در این جهت ناکام خواهند ماند، حداقل در مرحله فعلی. زیرا چین (یکی از بازیگران اصلی) دستکم در مرحله کنونی دنبال منافع سیاسی نیست و به ایجاد یک پیمان نظامی توجه ظاهر نمی کند.

کشورهای آسیای مرکزی در پی تحکیم استقلال خویش و تامین پیشرفت اقتصاد و حل مشکلات خود می باشند. آنها می خواهند از وابستگیهای یکجانبه رها شوند. این کشورها درواقع به همکاریهای اقتصادی بیشتر نیاز دارند تا به رقابتهای سیاسی و نظامی.

از این جاست که کشورهای آسیای مرکزی جانبدار گسترش مناسبات نیک و همکاریهای پرثمر اقتصادی با همه کشورهای جهان، از جمله آمریکا و اتحادیه اروپا می باشند.

حکومتهای قزاقستان، تاجیکستان و تا اندازه ای قرقیزستان درواقع به چنین سیاستی تمایل دارند. بیهوده نیست که همکاریهای اقتصادی به جنبه اساسی فعالیت سازمان همکاریهای شانگهای تبدیل می شود.